९

शिशुपालवधम्

This text does not support clickable word meanings.

अभितापसंपदमथोष्णरुचिर्निजतेसामसहमान इव ।

पयसि प्रपित्सुरपराम्बुनिधेरधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत् ॥ १ ॥

Permalink Bookmark

गतया पुरः प्रतिगवाक्षमुखं दधती रतेन भृशमुत्सुकतां ।

मुहुरन्तारालभुवमस्तगिरेः सवितुश्च योषिदमिमीत दृशा ॥ २ ॥

Permalink Bookmark

विरलात पच्छविरनुष्णवपुः परितो विपाण्डु दधदभ्रशिरः ।

अभवद्गतः परिणतिं शिथिलः परमन्दसूर्यनयनो दिवसः ॥ ३ ॥

Permalink Bookmark

अपराह्नशीतलतरेण शनैरनिलेन लोलितलताङ्गुलये ।

निलयाय शाखिन इवाह्रयते दुदुराकुलाः खगकुलानि गिरः ॥ ४ ॥

Permalink Bookmark

उपसंध्यमास्त तनु सानुमतः शिखरेषु तत्क्षणमशीतरुचः ।

करजालमस्तमये ऽपि सतामुतितं खलूच्चतरमेव पदम् ॥ ५ ॥

Permalink Bookmark

प्रतिकूलमुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता ।

अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥ ६ ॥

Permalink Bookmark

नवकुङ्कुमारुणपयोधरया स्वकरावसक्तरुचिराम्बरया ।

अतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदतुषारकरः ॥ ७ ॥

Permalink Bookmark

गतवत्यराजत जपाकुसुमस्तबकद्युतौ दिनकरे ऽवनतिम् ।

बहलानुरागकुरुविन्ददलप्रतिबद्धमध्यमिव दिग्वलयम् ॥ ८ ॥

Permalink Bookmark

द्रुतशातकुम्भनिभमंशुमतो वपुरर्धमग्नवपुषः पयसि ।

रुरुचे विरिञ्चिनखभिन्नबृहद्दणडकैकतरखण्डमिव ॥ ९ ॥

Permalink Bookmark

अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधतं वपुः सुखमतापकरम् ।

निरकासयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका ॥ १० ॥

Permalink Bookmark

अभितिग्मरश्मि चिरमविरमादवधानखिन्नमनिमेषतया ।

विगलन्नमधुव्रतकुलाश्रुजलं न्ममीलदब्जनयनं नलिनी ॥ ११ ॥

Permalink Bookmark

अविभाव्यतारकमदृष्टहिमद्युतिबिम्बमस्तमितभानु नभः ।

अवसन्नतापमतमिस्रमभादपदोषतैव विगुणस्य गुणः ॥ १२ ॥

Permalink Bookmark

रुचिधाम्नि भर्तरि भृशं विमलाः परलोकमभ्युपगते विवशुः ।

ज्वलनं त्विषः कथमितरथा सुलभो ऽन्यजन्मनि स एव पतिः ॥ १३ ॥

Permalink Bookmark

विहिताञ्जलिर्जनतया दधती विकसत्कुसुम्भकुसुमारुणताम् ।

चिरमुज्झितापि तनुरौज्झदसौ न पितृप्रसूः प्रकृतिमात्मभुवः ॥ १४ ॥

Permalink Bookmark

अथ सान्द्रसान्ध्यकिरणारुणितं हरिहेतिहूति मिथुनं पततोः ।

पृथगुत्पपात विरहार्तिदलद्धृदयस्रुतासृगनुलिप्तमिव ॥ १५ ॥

Permalink Bookmark

निलयः श्रियः सततमेतदिति प्रथितं यदेव जलजन्म तया ।

दिवसात्ययात्तदपि मुक्तमहो चपलाजनं प्रति न चोद्यमदः ॥ १६ ॥

Permalink Bookmark

दिवसो ऽनुमित्रमगमद्वलयं किमिहास्यते बत मयाबलया ।

रुचिभर्तुरस्य विरहाधिगमादिति संध्ययापि सपदि व्यगमि ॥ १७ ॥

Permalink Bookmark

पतिते पतङ्गमृगराजि निजप्रतिबिम्बरोषित इवाम्बुनिधौ ।

अथ नागयूथमलिनानि जगत्परितस्तमांसि परितस्तरिरे ॥ १८ ॥

Permalink Bookmark

व्यसरन्नु भूधरगुहान्तरतः पचलं बहिर्भहलपङ्करुचि ।

दिवसावसानपटुनस्तमसो बहिरेत्य चाधिकमभक्त गुहाः ॥ १९ ॥

Permalink Bookmark

किमलम्बताम्बरविलग्नमधः किमवर्धतोर्ध्वमवनीतलतः ।

विससार तिर्यगथ दिग्भ्य इति प्रचुरीभवन्न निरधारि तमः ॥ २० ॥

Permalink Bookmark

स्थगिताम्बरक्षितितले परितस्तिमिरे जनस्य दृशमन्धयति ।

दधिरे रसाञ्जनमपूर्वतः प्रियवेश्मवर्त्म सुदृशो ददृशुः ॥ २१ ॥

Permalink Bookmark

अवधार्य कार्यगुरुतामभवन्न भयाय सान्द्रतमसन्तमसम् ।

सुतनोः स्तनौ च दयितोपगमे तनुरोमराजिपथवेपथवे ॥ २२ ॥

Permalink Bookmark

ददृशे ऽपि भास्कररुचाह्नि न यः स तमीं तमोबिरभिगम्य तताम् ।

द्युतिमग्रहीद्ग्रहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयतः ॥ २३ ॥

Permalink Bookmark

अनुलेपनानि कुसुमान्यबलाः कृतमन्यवः पतिषु धीपशिखाः ।

समयेन तेन चिरसुप्तमनोभवबोधनं सममबोधिषत ॥ २४ ॥

Permalink Bookmark

वसुधान्तनिःसृतमिवाहिपतेः पटलं फणामणिसहस्ररुचाम् ।

स्फुरदंशुजालमथ शीतरुचः ककुभं समस्कुरुत माधवनीम् ॥ २५ ॥

Permalink Bookmark

विशदप्रभापरिगतं विबभावुदयाचलव्यवहितेन्दुवपुः ।

मुखमप्रकाशदशनं शनकैः सविलासहासमिव शक्रदिशः ॥ २६ ॥

Permalink Bookmark

कलया तुषारकिरणस्य पुरः परिमन्दभिन्नतिमिरौघजटम् ।

क्षणमभ्यपद्यत जनैर्न मृषा गगनं गणादिपतिमूर्तिरिति ॥ २७ ॥

Permalink Bookmark

नवचन्द्रकाकुसुमकीर्णतमःकबरीभृतो मलयजार्द्रमिव ।

ददृशे ललाटतटहारि हरेर्हरितो मुखे तुहिनरश्मिदलम् ॥ २८ ॥

Permalink Bookmark

प्रथमं कलाभवदथार्धमथो हिमदीधितिर्महदभूदुदितः ।

दधति ध्रुवं क्रमश एव न तु द्युतिशालिनो ऽपि सहसोपचयम् ॥ २९ ॥

Permalink Bookmark

उदमज्जि कैटभजितः शयनादपनिद्रपाण्डुरसरोजरुचा ।

प्रथमप्रबुद्धनदराजसुतावदनेन्दुनेव तुहिनद्युतिना ॥ ३० ॥

Permalink Bookmark

अथ लक्षमणागतकान्तवपुर्जलधिं विलङ्घ्य शशिदाशरथिः ।

परिवारितः परित ऋक्षगणैस्तिरौघराक्षसकुलं बिभिदे ॥ ३१ ॥

Permalink Bookmark

उपजीवति स्म सततं दधतः परिमुग्धतां वणिगिवोडुपतेः ।

घनवीथवीथिमवतीर्णवतो निधिरम्भसामुपचयाय कलाः ॥ ३२ ॥

Permalink Bookmark

रजनीमवाप्य रुचमाप शशी सपदि व्यभूषयदसावपि ताम् ।

अविलम्बितक्रममहो महतामितरेतरकृतिमच्चरितम् ॥ ३३ ॥

Permalink Bookmark

दिवसं भृशोष्णरुचिपादहतां रुदतीमिवानवरतलिरुतैः ।

मुहुरामृशन् मृगधरो ऽग्रकरैरुदशिस्वसत् कुमुदिनीवनिताम् ॥ ३४ ॥

Permalink Bookmark

प्रतिकामिनीति ददृशुश्चकिताः स्मरजन्मघर्मपयसोपचिताम् ।

सुदृशोभिभर्तृशशैरश्मिगलज्जलबिन्दुमिन्दुमणिदारुवधूम् ॥ ३५ ॥

Permalink Bookmark

अमृतद्रवैर्विदधब्जदृशाममपमार्गमोषधिपतिः स्म करैः ।

परितो विसर्पि परितापि भृशं वपुषो ऽवतारयति मानविषम् ॥ ३६ ॥

Permalink Bookmark

अमलात्मसु प्रतिफलन्नभितस्तरुणीकपोलफलकेषु मुहुः ।

विससार सान्द्रतरमिन्दुरुचामधिकावभासितदिशां निकरः ॥ ३७ ॥

Permalink Bookmark

उपगूढवेलमलघूर्मिभुजैः सरितामचुक्षुपदधीशमपि ।

रजनीकरः किमिव चित्रमदो यदुरागिणां गणमनङ्गलघुम् ॥ ३८ ॥

Permalink Bookmark

भवनोदरेषु परिमन्दतया शयितो ऽलसः स्फटिकयष्टिरुचः ।

अवलम्ब्य जालकमुखोपगतानुदतिष्ठदिन्दुकिरणान्मदनः ॥ ३९ ॥

Permalink Bookmark

अविभावितेषुविषयः प्रथमं मदनो ऽपि नूनमभवत्तमसा ।

उदिते दिशः प्रकटयत्यमुना यदघर्मधाम्नि धनुराचकृषे ॥ ४० ॥

Permalink Bookmark

युगपद्विकासमुदयाद्गमिते शशिनः शिलीमुखगणो ऽलभत ।

द्रुतमेत्य पुष्पधनुषो धनुषः कुमुदे ऽङ्गनामनसि चावसरम् ॥ ४१ ॥

Permalink Bookmark

ककुभां मुखानि सहसोज्ज्वलयन् दधदाकुलत्वमधिकं रतये ।

अदिदीपदिन्दुरपरो दहनः कुसुमेषुमत्रिनयनप्रभवः ॥ ४२ ॥

Permalink Bookmark

इति निश्चितप्रियतमागतयः सितदीधितावदयवत्यबलाः ।

प्रतिकर्म कर्तुमुचक्रमिरे समये हि सर्वमुपकारि कृतम् ॥ ४३ ॥

Permalink Bookmark

सममेकमेव दधतुः सुतनोरु हारभूषणमुरोजतटौ ।

घटते हि संहततया जनितामिदमेव निर्विरतां दधतोः ॥ ४४ ॥

Permalink Bookmark

कदलीप्रकाण्डरुचिरोरुतरौ जघनस्थलीपरिसरे महति ।

रशनाकलापकगुणेन वधूर्मकरध्वजद्विरदमाकलयत् ॥ ४५ ॥

Permalink Bookmark

अदरेष्वलक्तकरसः सुदृशां विशदं कपोलभुवि लोध्ररजः ।

नवमञ्जनं नयनपङ्कजयोर्बिभिदे न शङ्खनिहितात्पयसः ॥ ४६ ॥

Permalink Bookmark

स्फुरदुज्वलाधरदलैर्विसद्दशनांशुकेशकरैः परितः ।

धृतमुग्धगण्डफलकैर्विबभुविकसद्भिरास्यकमलैः प्रमदाः ॥ ४७ ॥

Permalink Bookmark

भजते विदेशमधिकेन जितस्तदनुप्रवेशमथवा कुशलः ।

मुखमिन्दुरुज्ज्वलकपोलमतः प्रतिमाच्छलेन सुदृशामविशत् ॥ ४८ ॥

Permalink Bookmark

ध्रुवमागताः प्रतिहतिं कठिने मदनेषवः कुचतटेमहति ।

इतराङ्गवन्न यदिदं गरिमग्लपितावलग्नमगमत्तनुतां ॥ ४९ ॥

Permalink Bookmark

न मनोरमास्वपि विशेषविदां निरचेष्ट योग्यमिदमिति ।

गृहमेष्यति प्रियतमे सुदृशां वसनाङ्गरागसुमनःसु मनः ॥ ५० ॥

Permalink Bookmark

वपुरन्वलिप्त परिरम्भसुखव्यवधानभीरुकतया न वधूः ।

क्षमस्य वाढमिदमेव हि यत्प्रियसंगमेष्वनवलेपमदः ॥ ५१ ॥

Permalink Bookmark

निजपाणिपल्लवतलस्खलनादभिनासिकविवरमुत्पतितैः ।

अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे मुखवासमास्यकमलश्वसनैः ॥ ५२ ॥

Permalink Bookmark

विधृते दिवा सवयसा च पुरः परिपूर्णमण्डलविकाशभृति ।

हिमधाम्नि दर्पणतले च मुहुः स्वमुखश्रियं मृगदृशो ददृशुः ॥ ५३ ॥

Permalink Bookmark

अधिजानु बाहुमुपधाय नमत्करपल्लवार्पितकपोलतलम् ।

उदकण्ठि कण्ठपरिवर्तिकलस्वरसून्यगानपयापरया ॥ ५४ ॥

Permalink Bookmark

प्रणयप्रकाशनविदो मधुराः सुतरामभीष्टजनचित्तहृतः ।

प्रजिघाय कान्तमनु मुग्धतरस्तरुणीजनो दृश इवाथ सखीः ॥ ५५ ॥

Permalink Bookmark

न च मे ऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि ।

निपुणं तथैनमुपगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे ॥ ५६ ॥

Permalink Bookmark

दयितया मानपरयापरया त्वरितं ययावगदितापि सखी ।

किमु चोदिताः प्रियहितार्थकृतः कृतिनो भवन्ति सुहृदः सुहृदाम् ॥ ५७ ॥

Permalink Bookmark

प्रतिभिद्य कान्तमपराधकृतं यदि तावदस्य पुनरेव मया ।

क्रियते ऽनुवृत्तिरुचितैव ततः कलयेदमानमनसं सखि माम् ॥ ५८ ॥

Permalink Bookmark

अवधीर्य धैर्यकलिता दयितं विदधे विरोधमथ तेन सह ।

तव गोप्यते किमिव कर्तुमिदं न सहास्मि साहसमसाहसिकी ॥ ५९ ॥

Permalink Bookmark

तदुपेत्य मा स्म तमुपालभथाः क्ल दोषमस्य न हि विद्म वयम् ।

इति सम्प्रधार्य रमणाय वधूर्विहितागसे ऽपि विससर्ज सखीं ॥ ६० ॥

Permalink Bookmark

ननु सन्दिशेति सुदृशोदितया त्रपया न किञ्चन किलाभिदधे ।

निजमैक्षि मन्दमनिशं निशितैः क्रशितं शरीरमशीरशरैः ॥ ६१ ॥

Permalink Bookmark

ब्रुवते स्म दूत्य उपसृत्य नरान्तरवत्प्रगल्भमतिगर्भगिरः ।

सुहृदर्थमीहितमजिह्मधियां प्रकृतेर्विराजति विरुद्धमपि ॥ ६२ ॥

Permalink Bookmark

मम रूपकीर्तिमहरद्भुवि यस्तदनु प्रविष्टहृदयेयमिति ।

त्वयि मत्सरादिव निरस्तदयः सुतरां क्षिणोति खलु तां मदनः ॥ ६३ ॥

Permalink Bookmark

तव सा कथासु परिघट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिमुखेन मुहुः ।

घनतां ध्रुवं नयति तेन भवद्गुणपूगपूरितमतृप्ततया ॥ ६४ ॥

Permalink Bookmark

उपतप्यमानमलघूष्णिभिः श्वसितैः सितेतरसरोजदृशः ।

द्रवतां न नेतुमधरं क्षमते नवनागवल्लिदलरागरसः ॥ ६५ ॥

Permalink Bookmark

दधति स्फुटं रत्पतेरिषवः शिततां यदुत्पलपलाशदृशः ।

हृदयं निरन्तरबृहत्कठिनस्तनमणडलावरणमप्यभिदन् ॥ ६६ ॥

Permalink Bookmark

कुसुमादपि स्मितदृशः सुतरां सुकुमारमङ्गमिति नापरथा ।

अनिशं निजैरकरुणः करुणं कुसुमेषुरुत्तपाति यद्विशिखैः ॥ ६७ ॥

Permalink Bookmark

विषतां निषेवितमपक्रियया समुपैति सर्वमिति सत्यमदः ।

अमृतुतस्रुऽपि विरहाद्भवतो यदमूं दहन्ति हिमरश्मिरुचः ॥ ६८ ॥

Permalink Bookmark

उदितं प्रियां प्रति सहार्दमिति श्रदधीयत प्रियतमेन वचः ।

विदितेङ्गिते हि पुर एव जने सपदीरिताः खलु लगन्ति गिरः ॥ ६९ ॥

Permalink Bookmark

दयिताहृतस्य युवभिर्मनसः परिमूढतामिव गतैः प्रथमम् ।

उदिते ततः सपदि लब्धपदैः क्षणदाकरे ऽनुपदिभिः प्रयये ॥ ७० ॥

Permalink Bookmark

निपपात सम्भ्रमभृतः श्रवणादसितभ्रुवः प्रणदितासिकुलम् ।

दयितावलोकविकसन्नयनप्रसरप्रणुन्नमिव वारिरुहम् ॥ ७१ ॥

Permalink Bookmark

उपनेतुमुन्नतिमतेव दिवं कुचयोर्युगेन तरसा कलितां ।

रभसोत्थितामुपगतः सहसा परिरभ्य कञ्चन वधूमरुधत् ॥ ७२ ॥

Permalink Bookmark

अनुदेहमागतवतः प्रतिमां परिणायकस्य गुरुमुद्वहता ।

मुकुरेण वेपथुभृतो ऽतिभरात् कथमप्यपाति न वधूकरतः ॥ ७३ ॥

Permalink Bookmark

अवनम्य वक्षसि निमग्नकुचद्वितयेन गाढमुपगूढवता ।

दयितेन तत्क्षणचलद्रशनाकलकिङ्किणीरवमुदासि वधूः ॥ ७४ ॥

Permalink Bookmark

कररुद्धनीवि दयितोपगतौ गलितं त्वराविरहितासनया ।

क्षणदृष्टहाटकशिलासदृशस्फुरदूरुभित्ति वसनं ववसे ॥ ७५ ॥

Permalink Bookmark

पिदधानमन्वगुपगम्य दृशौ ब्रुवते जनाय वद को ऽयमिति ।

अभिधातुमध्यवससौ न गिरा पुलकैः प्रियं नववधून्यगदत् ॥ ७६ ॥

Permalink Bookmark

उदितोरुसादमतिवेपथुमत्सुदृशो ऽभिभर्तृ विधुरं त्रपया ।

वपुरादरातिशयशंसि पुनः प्रतिपत्तिमूढमपि वाढमभूत् ॥ ७७ ॥

Permalink Bookmark

पिमन्धराभिरलघूरुभरादधिवेश्म पत्युरुपचारविधौ ।

स्खलिताभिरप्यनुपदं प्रमदाः प्रणयातिभूमिमगमन्गतिभिः ॥ ७८ ॥

Permalink Bookmark

मधुरान्नतभ्रू ललितं च दृशोः सकरप्रयोगचतुरं च वचः ।

प्रकृति स्थमेव निपुणागमितं स्फुचनृत्तलीलमभवत्सुतनोः ॥ ७९ ॥

Permalink Bookmark

तदयुक्तमङ्ग तव विश्वसृजा न कृतं यदीक्षणसहस्रतयम् ।

प्रकटीकृता जगति येन खलु स्फुटमिन्द्रताद्य मयि गोत्रभिदा ॥ ८० ॥

Permalink Bookmark

न विभावयत्यनिशमक्षिगतामपि मां भवानतिसमीपतया ।

हृदयस्थितामपि पुनः परितः कथमीक्षते बहिरभीष्टतामाम् ॥ ८१ ॥

Permalink Bookmark

इति गन्तुमिच्छुमभिधाय पुरः क्षणदृष्टिपातविकसद्वदनाम् ।

स्वकरावलम्बनविमुक्तगलत्कलकाञञ्चि काञ्चिदरुणत्तरुणः ॥ ८२ ॥

Permalink Bookmark

अपयाति सरोषया निरस्ते कृतकं कामिनि चुक्षुषे मृगाक्ष्या ।

कलयन्नपि सव्यथो ऽवतस्थे ऽशकुनेन स्खलितः किलेतरो ऽपि ॥ ८३ ॥

Permalink Bookmark

आलोक्य प्रियतममंशुके विनीवौ यत्तस्थे नामितमुखेन्दु मानवत्या ।

तन्नूनं पदमवलोकयांबभूवे मानस्य द्रुतमपयानमास्थितस्य ॥ ८४ ॥

Permalink Bookmark

सुदृशः सरसव्यलीक तप्तस्तरसास्लष्टवतः सयौवनोष्मा ।

कथमप्यभवत्स्मरानलोष्मणः स्तनभारो न नखंपचः प्रियस्य ॥ ८५ ॥

Permalink Bookmark

दधत्युरोजद्वयमुर्वशीतलं भुवो गतेव स्वयमुर्वशी तलम् ।

बभौ मुखेनाप्रतिमेन काचन श्रियाधिका तां प्रति मेनका च न ॥ ८६ ॥

Permalink Bookmark

इत्थं नारीर्घटयितुमलं कामिभिः काममासन् प्रालेयांशोः सपदि रुचयः शान्तमानान्तरायाः ।

आचार्यत्वं रतिषु विलसन्मन्मथश्रीविलासा ह्रीप्रत्यूहप्रशमकुशलाः शीधवश्चक्रुरासाम् ॥ ८७ ॥

Permalink Bookmark