2026-02-20 06:06:08 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
२
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ प्रथमोऽध्यायः १ ]
ग्नेय्यो भवन्ती'ति । नाच्छन्दोविद्देवता माग्नेयीं सम्पदं च पुरुषपरिस्पन्दः पुरुषप्रयत्नः आत्मनो व्यापारः । परिस्प-
वेदेति । ऋचो यजूंषि चात्र विद्यन्ते तानि च ज्ञेयानीत्यत्र दस्तु भूतानां सा यत्र प्रधानं गुणभूता क्रिया तदिदं भाव-
श्रुतिर्भवति 'यां वै देवताम्म्रुगभ्यनूक्ता यां यजुः सैव देवता प्रधानमाख्यातम् । अथवा भावो धात्वर्थः क्रियेत्यनर्थान्तरम् ।
सैवर्क सा देवता तद्यजु' रित्युपासनार्थं ऋग्यजुषोः पृथग्ग्रहणं सा यत्र प्रधानं गुणभूतानि षट्कारकाणि तदिदं भावप्रधा-
करोत्यतो ज्ञेयमृग्यजुषमिति । अथ पदार्थः । ' तत्र चत्वारि नमाख्यातमित्याख्यातार्थः । तानिच पचति पठतीत्यादीनि ॥
पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाता' इति नैरुक्ताः पठन्ति ।
अथ विंशतिरुपसर्गाः क्रियाविशेषकरा इति सामान्यतो-
तन्न नाम पञ्चप्रकारं पठन्ति - ' धातुजं धातुजाज्जातं ऽर्थः । विशेषार्थस्त्वनन्ता इति । तेच प्र परा अप सम् अनु अव
समर्थार्थजमेव च । वाक्यजं व्यतिकीर्णं च निर्वाच्यं पञ्चधा । इत्यादयः । अथ निपातानामर्थः सामान्यतोऽसत्ववचनता ।
पदम् । तत्र धातुजं --- वन्दारुः, पचमानः, यजमानः । सत्वं द्रव्यमसत्वमद्रव्यं तद्वचनाश्चादयो निपाता असत्व-
धातुजाज्जातं तद्धितपदं - आग्नेयः, याजमानं, दैव्याय । वचनाः । अत्र त्रैराश्यम् उपमार्थीयाः, कर्मोपसंग्रहार्थीयाः,
समर्थार्थजः : समासः । सच संक्षेपतश्चतुः प्रकारः । अव्ययी । पादपूरणा इति । तत्र उपमार्थीयाः सादृश्यवचना इव न
भावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिरिति । अथोदाहरणानि - । इत्यादयः । तद्यथा - 'देव इव सविता सत्यधर्मा । इन्द्रो न' ।
उपरिनाभि, बहिष्पिण्डम् । प्रजापतिः, पशुपतिः । अग्नी - कर्मोपसंग्रहार्थीयास्त्वसत्ववचनाः वा च अह ह इत्यादयः ।
षोमो, इन्द्राग्नी । कृष्णग्रीवः शितिकण्ठः । यथासंख्यं
उदाहरणे । वाक्यजं ' क्रयस्य रूपं सोमस्य लाजाः
इत्यत्र सोमस्य क्रयस्य रूपं लाजा इत्येवं प्राप्ते रूपशब्देन
व्यवधानं व्यत्ययैश्च । व्यतिकीर्णं अन्यत्र प्रसिद्धं यत्पदत्वेन
तत्प्रतिरूपका ये वर्णास्तैः सहोच्चार्यते यत्तत् । पार्श्वतः श्रोणितः
शितामत इत्यन शतामत इति । 'स्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशु-
क्षणिः' इत्यत्राशुशुक्षणिरिति । तत्र नाम्नां सामान्यतोऽर्थ
वचनं । सत्वप्रधानानि नामानि । सतो भावः सत्वं अस्तिता
तद्यत्र प्रधानं तन्नाम, गुणभूता क्रिया, विभक्त्यर्थः कारकं
च तानीमानि सत्वप्रधानानि नामानीति नाम्नोऽर्थः ।
अथ भावप्रधानमाख्यातम् । भावो नाम क्रियायाः
फलं । तद्यथा । ओदनं पचति देवदत्त इत्यत्र देवदत्ताश्रया
ओदनाख्यस्य भावस्य गुणभूता पाकक्रिया । अतो भावप्रधान-
माख्यातमित्युच्यते । यद्वा भावप्रधानं भावनाप्रधानं । भावना
।
तद्यथा - ' वातो वा, मनो वा, अग्निश्च पृथिवी च' इत्यादयः ।
पादपूरणाः पादमेव पूरयन्ति नत्वर्थान्तरं वदन्ति । अनर्था-
न्तरवचना इत्यर्थः । ई कं इत्यादयः । 'सद्योजज्ञानो विहि'
'इमा नु कं भुवना' । उक्तंच - 'क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गों
विशेषकृत् । सत्वाभिधायकं नाम निपाताः पादपूरणाः ॥' इति ॥
अथ वाक्यार्थं व्याख्यास्यामः । नामाख्यातोपसर्गनिपात-
समुदायो वाक्यम् । तस्यार्थो वाक्यार्थः । ननु यदि पदान्येव
संहतानि वाक्यमुच्यते एवं तर्हि य एव पदार्थः स एव वा-
क्यार्थस्ततः पृथग्वाक्यार्थव्याख्या नोपपद्यत इति यश्वोदयेत्तं
प्रत्याह । साकाङ्क्षः पदार्थो निराकाङ्क्षो वाक्यार्थः । तद्यथा-गौ-
रित्युक्ते किमित्याकाङ्क्षा भवति । ततो गच्छतीत्युक्ते निराकाङ्क्ष
। भवति । अथ गच्छतीत्युक्ते किमित्याकाङ्क्ष भवति । ततो गौरि-
त्युक्ते निराकाङ्क्षं भवति । अथेदानीं गौर्गच्छतीत्युक्ते यत्र गौर्वा-
हदोहादिभ्यो व्यावृत्य गमनेऽवतिष्ठते । गमनं चान्यगन्तृभ्यो
।
शिष्येभ्यः पाठितवान् । तथाच श्रुतिः 'आदित्यानीमानि शुक्लानि णात् । ' एतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुब्रूते जपति जुहोति यजते
यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते' (बृह० ५ । ५ / ३३ ) याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्यं यातयामं भवत्यथान्तराश्वगर्त वा -
इति । अस्यार्थः । आदित्यादधीतान्यादित्यानि । शुक्लानि शु- पद्यते स्थाणुं वर्च्छति प्रवामीयते पापीयान्भवति (अनुक्रम ०
द्धानि । वाजस्यान्नस्य सनिदनं यस्य स वाजसनिस्तदपत्यं १ । १ ) इति कात्यायनोक्तेः । ऋष्यादिज्ञाने फलश्रवणाच्च ।
वाजसनेयस्तेन याज्ञवल्क्येन शिष्येभ्य आख्यायन्ते कथ्यन्त 'अथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवदथ योऽर्थवित्तस्य वीर्य -
इत्यर्थः । तत्र मध्यन्दिनेन महर्षिणा लब्धो यजुर्वेदशाखावि- वत्तरं भवति जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते ' ( अनु० १ । १ )
शेषो माध्यन्दिनः । यद्यपि याज्ञवल्क्येन बहुभ्यः शिष्येभ्य इत्युक्तेश्च । तस्माद्वेदमन्त्राणामृष्यादिज्ञानमर्थज्ञानं चावश्यकम् ।
उपदिष्टः, तथापि ईश्वरकृपया मध्यन्दिनसंबन्धितया लोके प्र-
अन्यथा फलवैकल्यात् । तत्र यजुर्वेदमन्त्रेषु कानिचित् यजूंषि
ख्यायते । तं माध्यन्दिनं वेदं येऽधीयन्ते विदन्ति वा शिष्य । काश्चन ऋचः । तत्र ऋचां नियताक्षरपादावसानानामावश्यकं
परम्परया वर्तमानास्तेऽपि माध्यन्दिना उच्यन्ते ॥
छन्दः कात्यायनेनोक्तम् । यजुषां षडुत्तरशताक्षरावसानानामे-
काक्षरादीनां पिङ्गलेन 'दैव्येकम्' इत्यादिनोक्तं छन्दो बोद्धव्यम् ।
तदधिकानां तु ' होता यक्षद्वनस्पतिमभिहि' ( अध्या० २१ ।
४६ ) इत्यादीनां नास्ति छन्दः कल्पना ॥ - तत्राद्याध्याये
अतएव 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' ( शत० ब्रा० ११।५ । ६ ।
७ ) इति स्वशाखाध्ययनं विहितम् । तच्चाध्ययनं प्रतिमन्त्रमृषि-
छन्दोदेवताविनियोगार्थ ज्ञानपूर्वकं विधेयम् । अन्यथा दोषश्रव -
१ नियताक्षरपादावसाना ऋक् । अनियताक्षरपादावसानं यजुः ।
प्रगीतं मत्रवाक्यानाम् २ व्यत्ययात्. ३ भावनामात्रप्रधानम्.
१ पुरुषप्रयत्न परिस्पन्दः २ त्यर्थान्तरं. ३ विशेषास्त्वनन्ता इति.
४ सर्वसामान्योऽर्धः.५निपातः पादपूरणः. ६ का इति सा. ७यदू गौ.
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ प्रथमोऽध्यायः १ ]
ग्नेय्यो भवन्ती'ति । नाच्छन्दोविद्देवता माग्नेयीं सम्पदं च पुरुषपरिस्पन्दः पुरुषप्रयत्नः आत्मनो व्यापारः । परिस्प-
वेदेति । ऋचो यजूंषि चात्र विद्यन्ते तानि च ज्ञेयानीत्यत्र दस्तु भूतानां सा यत्र प्रधानं गुणभूता क्रिया तदिदं भाव-
श्रुतिर्भवति 'यां वै देवताम्म्रुगभ्यनूक्ता यां यजुः सैव देवता प्रधानमाख्यातम् । अथवा भावो धात्वर्थः क्रियेत्यनर्थान्तरम् ।
सैवर्क सा देवता तद्यजु' रित्युपासनार्थं ऋग्यजुषोः पृथग्ग्रहणं सा यत्र प्रधानं गुणभूतानि षट्कारकाणि तदिदं भावप्रधा-
करोत्यतो ज्ञेयमृग्यजुषमिति । अथ पदार्थः । ' तत्र चत्वारि नमाख्यातमित्याख्यातार्थः । तानिच पचति पठतीत्यादीनि ॥
पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाता' इति नैरुक्ताः पठन्ति ।
अथ विंशतिरुपसर्गाः क्रियाविशेषकरा इति सामान्यतो-
तन्न नाम पञ्चप्रकारं पठन्ति - ' धातुजं धातुजाज्जातं ऽर्थः । विशेषार्थस्त्वनन्ता इति । तेच प्र परा अप सम् अनु अव
समर्थार्थजमेव च । वाक्यजं व्यतिकीर्णं च निर्वाच्यं पञ्चधा । इत्यादयः । अथ निपातानामर्थः सामान्यतोऽसत्ववचनता ।
पदम् । तत्र धातुजं --- वन्दारुः, पचमानः, यजमानः । सत्वं द्रव्यमसत्वमद्रव्यं तद्वचनाश्चादयो निपाता असत्व-
धातुजाज्जातं तद्धितपदं - आग्नेयः, याजमानं, दैव्याय । वचनाः । अत्र त्रैराश्यम् उपमार्थीयाः, कर्मोपसंग्रहार्थीयाः,
समर्थार्थजः : समासः । सच संक्षेपतश्चतुः प्रकारः । अव्ययी । पादपूरणा इति । तत्र उपमार्थीयाः सादृश्यवचना इव न
भावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिरिति । अथोदाहरणानि - । इत्यादयः । तद्यथा - 'देव इव सविता सत्यधर्मा । इन्द्रो न' ।
उपरिनाभि, बहिष्पिण्डम् । प्रजापतिः, पशुपतिः । अग्नी - कर्मोपसंग्रहार्थीयास्त्वसत्ववचनाः वा च अह ह इत्यादयः ।
षोमो, इन्द्राग्नी । कृष्णग्रीवः शितिकण्ठः । यथासंख्यं
उदाहरणे । वाक्यजं ' क्रयस्य रूपं सोमस्य लाजाः
इत्यत्र सोमस्य क्रयस्य रूपं लाजा इत्येवं प्राप्ते रूपशब्देन
व्यवधानं व्यत्ययैश्च । व्यतिकीर्णं अन्यत्र प्रसिद्धं यत्पदत्वेन
तत्प्रतिरूपका ये वर्णास्तैः सहोच्चार्यते यत्तत् । पार्श्वतः श्रोणितः
शितामत इत्यन शतामत इति । 'स्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशु-
क्षणिः' इत्यत्राशुशुक्षणिरिति । तत्र नाम्नां सामान्यतोऽर्थ
वचनं । सत्वप्रधानानि नामानि । सतो भावः सत्वं अस्तिता
तद्यत्र प्रधानं तन्नाम, गुणभूता क्रिया, विभक्त्यर्थः कारकं
च तानीमानि सत्वप्रधानानि नामानीति नाम्नोऽर्थः ।
अथ भावप्रधानमाख्यातम् । भावो नाम क्रियायाः
फलं । तद्यथा । ओदनं पचति देवदत्त इत्यत्र देवदत्ताश्रया
ओदनाख्यस्य भावस्य गुणभूता पाकक्रिया । अतो भावप्रधान-
माख्यातमित्युच्यते । यद्वा भावप्रधानं भावनाप्रधानं । भावना
।
तद्यथा - ' वातो वा, मनो वा, अग्निश्च पृथिवी च' इत्यादयः ।
पादपूरणाः पादमेव पूरयन्ति नत्वर्थान्तरं वदन्ति । अनर्था-
न्तरवचना इत्यर्थः । ई कं इत्यादयः । 'सद्योजज्ञानो विहि'
'इमा नु कं भुवना' । उक्तंच - 'क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गों
विशेषकृत् । सत्वाभिधायकं नाम निपाताः पादपूरणाः ॥' इति ॥
अथ वाक्यार्थं व्याख्यास्यामः । नामाख्यातोपसर्गनिपात-
समुदायो वाक्यम् । तस्यार्थो वाक्यार्थः । ननु यदि पदान्येव
संहतानि वाक्यमुच्यते एवं तर्हि य एव पदार्थः स एव वा-
क्यार्थस्ततः पृथग्वाक्यार्थव्याख्या नोपपद्यत इति यश्वोदयेत्तं
प्रत्याह । साकाङ्क्षः पदार्थो निराकाङ्क्षो वाक्यार्थः । तद्यथा-गौ-
रित्युक्ते किमित्याकाङ्क्षा भवति । ततो गच्छतीत्युक्ते निराकाङ्क्ष
। भवति । अथ गच्छतीत्युक्ते किमित्याकाङ्क्ष भवति । ततो गौरि-
त्युक्ते निराकाङ्क्षं भवति । अथेदानीं गौर्गच्छतीत्युक्ते यत्र गौर्वा-
हदोहादिभ्यो व्यावृत्य गमनेऽवतिष्ठते । गमनं चान्यगन्तृभ्यो
।
शिष्येभ्यः पाठितवान् । तथाच श्रुतिः 'आदित्यानीमानि शुक्लानि णात् । ' एतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुब्रूते जपति जुहोति यजते
यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते' (बृह० ५ । ५ / ३३ ) याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्यं यातयामं भवत्यथान्तराश्वगर्त वा -
इति । अस्यार्थः । आदित्यादधीतान्यादित्यानि । शुक्लानि शु- पद्यते स्थाणुं वर्च्छति प्रवामीयते पापीयान्भवति (अनुक्रम ०
द्धानि । वाजस्यान्नस्य सनिदनं यस्य स वाजसनिस्तदपत्यं १ । १ ) इति कात्यायनोक्तेः । ऋष्यादिज्ञाने फलश्रवणाच्च ।
वाजसनेयस्तेन याज्ञवल्क्येन शिष्येभ्य आख्यायन्ते कथ्यन्त 'अथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवदथ योऽर्थवित्तस्य वीर्य -
इत्यर्थः । तत्र मध्यन्दिनेन महर्षिणा लब्धो यजुर्वेदशाखावि- वत्तरं भवति जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते ' ( अनु० १ । १ )
शेषो माध्यन्दिनः । यद्यपि याज्ञवल्क्येन बहुभ्यः शिष्येभ्य इत्युक्तेश्च । तस्माद्वेदमन्त्राणामृष्यादिज्ञानमर्थज्ञानं चावश्यकम् ।
उपदिष्टः, तथापि ईश्वरकृपया मध्यन्दिनसंबन्धितया लोके प्र-
अन्यथा फलवैकल्यात् । तत्र यजुर्वेदमन्त्रेषु कानिचित् यजूंषि
ख्यायते । तं माध्यन्दिनं वेदं येऽधीयन्ते विदन्ति वा शिष्य । काश्चन ऋचः । तत्र ऋचां नियताक्षरपादावसानानामावश्यकं
परम्परया वर्तमानास्तेऽपि माध्यन्दिना उच्यन्ते ॥
छन्दः कात्यायनेनोक्तम् । यजुषां षडुत्तरशताक्षरावसानानामे-
काक्षरादीनां पिङ्गलेन 'दैव्येकम्' इत्यादिनोक्तं छन्दो बोद्धव्यम् ।
तदधिकानां तु ' होता यक्षद्वनस्पतिमभिहि' ( अध्या० २१ ।
४६ ) इत्यादीनां नास्ति छन्दः कल्पना ॥ - तत्राद्याध्याये
अतएव 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' ( शत० ब्रा० ११।५ । ६ ।
७ ) इति स्वशाखाध्ययनं विहितम् । तच्चाध्ययनं प्रतिमन्त्रमृषि-
छन्दोदेवताविनियोगार्थ ज्ञानपूर्वकं विधेयम् । अन्यथा दोषश्रव -
१ नियताक्षरपादावसाना ऋक् । अनियताक्षरपादावसानं यजुः ।
प्रगीतं मत्रवाक्यानाम् २ व्यत्ययात्. ३ भावनामात्रप्रधानम्.
१ पुरुषप्रयत्न परिस्पन्दः २ त्यर्थान्तरं. ३ विशेषास्त्वनन्ता इति.
४ सर्वसामान्योऽर्धः.५निपातः पादपूरणः. ६ का इति सा. ७यदू गौ.