॥ श्रीः ॥ महाकविश्रीकालिदासविरचितं मालविकाग्निमित्रम् । श्रीकाटयवेमभूपविरचितेन कुमारगिरिराजीयेन व्याख्यानेन समेतम् । काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परव इत्यनेन संशोधितम् । तस्येदं षष्टं संस्करणम् । पणशीकरोपाहलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा वासुदेवशर्मणा संस्कृतम् । तच्च शाके १८४६ संवत्सरे मुम्बापुर्यां पाण्डुरङ्ग जावजी, इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालये प्रकाशितम् । मूल्यं १२ आणकाः ।

N.S.S. Acc. No. 1988/2626 Date 31.12.1988 Item No. B/5-1540 Doa by SHODH ANSTHAN 1540 VALEN CUTTA

अथ मालविकाग्निमित्रम् । प्रथमोऽङ्कः ।

एकैश्वर्ये स्थितोऽपि प्रणतबहुफले यः स्वयं कृत्तिवासाः
कान्तासंमिश्र देहोऽप्यविषयमनसां यः परस्ताद्यतीनाम् ।
अष्टाभिर्यस्य कृत्स्नं जगदपि तनुभिर्विभ्रतो नाभिमानः
सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसीं वृत्तिमीशः ॥ १ ॥

वेदादीनां विशुद्धानां विद्यानां जन्महेतवे ।
पार्वतीपरतन्त्राय परस्मै वस्तुने नमः ॥

भाग्यं नाम समग्रमीदृशमति ने हैकपात्रं यतो
नीरं काटयवेममुद्धतरिपुध्वंसे नियुज्य स्वयम् ।
नित्यं नन्दति नर्तनैरभिनवैः कान्तैर्वसन्तोत्सवैः
संतानाभ्युदयैः कुमारगिरिभूपालो नृपालोत्तमः ॥

अत्र कविः कालिदासः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यर्थमिष्ट देवता- स्मरणपूर्वकमाशिषं प्रयुङ्क्ते- एकैश्वर्य इत्यादि । स ईशः परमेश्वरः सन्मार्गालो- कनाय । सन् प्रशस्तो मार्गः पन्था मोक्षमार्गस्तस्यालोकनाय दर्शनाय वो युष्माकं तामसीं तमःसंबन्धिनीं वृत्तिं प्रवृत्तिं व्यपनयत्वपाकरोत्विति संबन्धः । कथंभूत ईशः । यः प्रगतबहुफले । बहूनि फलानि यस्मात्तत्तथोक्तम् । प्रणतानां प्रणामं कृतवताम् । भक्तानामित्यर्थः । तेषां बहुफलं तस्मिन् । एकैश्वर्ये । ईश्वरस्य भाव ऐश्वर्यम् । एकं मुख्यम् । अनन्यसाधारणमित्यर्थः । तच्च तदैश्वर्यं च । तस्मिन्स्थि- तोऽपि । अणिमाद्यैश्वर्ययुक्तोऽपीत्यर्थः । स्वयमात्मना कृत्तिवासाः कृत्तिश्चर्म वासो वसनं यस्य स तथोक्तः । यः कान्तासंमिश्र देहोऽपि कान्तया स्त्रिया संमिश्रः संमि- लितो देहः शरीरं यस्य स तथोक्तस्तादृशोऽपि सन् । अविषयमनसाम् । न विद्यन्ते विषयाः शब्दादयो येषां तान्यविषयाणि तानि मनांसि येषां ते तथोक्ताः तेषां यतीनां संयमिनां परस्तात्परः श्रेष्ठः । 'दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपश्चमी प्रथमाभ्यो दि ग्देशकालेष्वस्वातिः' इत्यस्तातिप्रत्ययः । अष्टाभिस्तनुभिः पृथिव्यादिमूर्तिभिः कृत्स्नं

मालविकाग्निमित्रे

(नान्द्यन्ते) (प्रविश्य ।)

सूत्रधारः - ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) मारिष, इतस्तावत् ।

पारिपार्श्विकः – भाव, अयमस्मि । - सूत्रधारः - अभिहितोऽस्मि विद्वत्परिषदा कालिदासग्रथितवस्तु मालविकाग्निमित्रं नाम नाटकमस्मिन्वसन्तोत्सवे प्रयोक्तव्यमिति । तदारभ्यतां संगीतम् । पारिपार्श्विकः मा तावत् । प्रथितयशसां भाससौमिल्लकक- विपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं बहुमानः । सूत्रधारः - अयि, विवेकप्रस्तमभिहितम् । पश्य । सर्वं जगलोकं बिभ्रतोऽपि धारयतोऽपि यस्यामिमानः प्रणयो ममत्वं न भवति । एषु विशेषणेषु विरोधालंकारेणास्येश्वरस्य लोकातिशायित्वमुक्तं भवति । अत्र प्रण- तबहुफल एकैश्वर्यस्थित्या कान्तासंमिश्रणेन जगद्भरणेन ईश इत्यनेन च लोकोत्तरः कश्चिद्राजास्मिन्नाटके वर्ण्यत इति सूच्यते । सन्मार्गालोकनायेत्यनेनात्र कश्चिन्मा- गोभिनयः प्रतिपाद्यत इति सूच्यते । मार्गो नाम नाट्यविशेषः । तथोक्तम्- 'मार्गोऽपि देशी तद्भेदः कथितो नाट्यवेदिभिः । अत्र मार्गो भवेन्नाट्यं नाट्यवे - दोक्तलक्षणम् ॥' इति । एष नान्दीश्लोकः । नान्यादिलक्षणं तु शाकुन्तलव्याख्यान एवाभिहितम् । अत्र 'पदादिनियमोऽपि वा' इति विकल्पात्पदादिनियमाभावः ॥ अथ प्रस्तावनां विवक्षुस्तदङ्गयोः प्ररोचनामुखयोः प्ररोचनां प्रस्तौति – नान्द्यन्ते सूत्रधार इत्यादिना । मारिष, इतस्तावत् । आगम्यतामिति शेषः । नटः सू- त्रधारेण मारिष इति वाच्यः । ' सूत्री नटेन भावेति तेनासौ मारिषेति च' इत्यु- तत्वात् ॥ परिपार्श्व यथा भवति तथा वर्तत इति पारिपार्श्विकः । नट इत्यर्थः । 'परिमुखं च' इत्यत्र चकाराट्ठक् ॥ अभिहितोऽस्मीत्यादि । विद्वत्परिषदा विदुषां विपश्चितां परिषत्सभा तथा । अनेन सभाप्रशंसा कृता । कालिदासप्रथि - तवस्तु कालिदासेन प्रथितं वस्तु कथा यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । मालविकाग्निमित्रम् । 'अधिकृत्य कृते प्रन्थे' इत्यण् । यथा मालतीमाधवम् । वसन्तोत्सव इत्यनेन का- लनिर्देशः कृतः । संगीतं तौर्यत्रिकम् । तथा चोक्तं संगीतरत्नाकरे - 'नृत्तं गीतं तथा वाद्यं त्र्यं संगीतमुच्यते' इति । आरभ्यतां प्रयोक्तुं यत्नः क्रियताम् ॥ मा तावत् । मा इति निवारणे । भास - कविपुत्र - सौमिल्लकाः कवयः प्राक्तनाः । प्रबन्धा- न्रूपकाणि । अतिक्रम्योल्लङ्घ्य । परिहृत्येत्यर्थः । कालिदासस्य कालिदासनामधेयस्य

प्रथमोऽङ्कः ।

पुराणमित्येव न साधु सबै
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ २ ॥

पारिपार्श्विकः – आर्यमिश्राः प्रमाणम् । - सूत्रधारः - तेन हि त्वरतां भवान् ।

शिरसा प्रथमगृहीतामाज्ञामिच्छामि परिषदः कर्तुम् ।
देव्या इव धारिण्याः सेवादक्षः परिजनोऽयम् ॥ ३॥

( इति निष्क्रान्तौ । ) (ततः प्रविशति बकुलावलिका । )

प्रस्तावना ।

बकुलावलिका – आणत्तम्हि देवीए धारिणीए । अइरप्पउत्तोव - -

१. आज्ञप्तास्मि देव्या धारिण्या । अचिरप्रवृत्तोपदेशं छलिकं नाम नाट्य-

कवेः क्रियायां कृती रूपके । कथं बहुमान आदरातिशयः कथनमीक्ष्यते ॥ विवेकग्रस्तं विवेकदुर्बलम् । विवेकशून्य मित्यर्थः । क्रियाविशेषणं चैतत् । पुराणमित्यादि । सर्व काव्यं कवेः कर्म । कृतिरित्यर्थः । पुराणमित्येव पुराणत्वादेव साधु रम्यं न भवति । नवमिति च नवत्वादेव अवयं गर्भं न भवति । किंतु सन्तो विद्वांसः परीक्ष्य पुराणं नवं च काव्यं गुणतो दोषतश्च परामृश्य अन्यतरत्तयोरेकं पुराणं नवं वा । गुणयुक्तमित्यर्थः । भजन्ते । स्वीकुर्वन्तीत्यर्थः । मूढोऽज्ञस्तु परप्रत्य- यनेयबुद्धिः परस्यान्यस्य प्रत्ययेन ज्ञानेन नेया प्राप्या बुद्धिर्यस्य स तथोक्तः । अनेन कविकाव्यप्रशंसा कृता । शिरसेत्यादि । शिरसा मूर्ध्ना प्रथमगृहीतां पूर्वस्वीकृताम् । शिरसा ग्रहणेन भक्त्यतिशयो गम्यते । परिषदः सभाया आज्ञां शासनं कर्तुं निर्वर्तयितुमिच्छाम्य मिलषामि । अत्रोपमामाद - धारिण्या देव्याः। धा- रिणी नामकथानायकस्य पत्नी । तस्या आज्ञां सेवादक्षः परिचर्यानिपुणोऽयं पुरोवर्ती परिजन इव । परिचारको जनः परिजनः । अनेन पात्राक्षेप हेतुः प्रयोगातिशयो नाम मुखाङ्गमुक्तं भवति ॥ प्रस्तावना । कविरिदानीमङ्कमारभमाणः कथोपयो- गितया प्रथमं मिश्रविष्कम्भं नामार्थोपक्षेपकं प्रस्तौति - ततः प्रविशतीत्या- दिना । आज्ञप्तास्मि देव्या धारिण्या । अचिरप्रवृत्तोपदेशं छलिकं नाम नाट्य मन्त- रेण कीदृशी मालविकेति नाट्याचार्यमार्यगणदासं प्रष्टुम् । तस्मात्तावत्संगीतशालां

मालविकाग्निमित्रे देसं छलिअं णाम णट्ट अन्तरेण कीरिसी मालविअत्ति णट्टाअरिअं अज्जगणदासं पुच्छिदं । ता दाव संगीतसालं गच्छम्मि (इति परिक्रामति ।)

(ततः प्रविशत्याभरणहस्ता द्वितीया चेटी ।)

प्रथमा - ( द्वितीयां दृष्ट्वा ) हेला कोमुदीए, कुदो दे इअं धीरदा । जं समीवेण वि अदिकमन्ती इदो दिहिं ण देसि । द्वितीया - अम्हो बउलावलिआ । सहि, इदं देवीए सिप्पिस - आसादो आणीदं णाअमुद्दासणाहं अङ्गुलीअअं सिणिद्धं णिज्झा- अन्ती तुह उवालम्भे पडिदम्हि । प्रथमा - ( विलोक्य) ठाणे सज्जदि दिट्ठी । इमिणा अङ्गुलीअ - एण उभिण्ण किरण केसरेण कुसुमिदो विअ दे अग्गहत्थो । द्वितीया - हेला, कहिं पत्थिदा सि । मन्तरेण कीदृशी मालविकेति नाट्याचार्यमार्यगणदासं प्रष्टुम् । तत्तावत्संगीत- शालां गच्छामि ।

१. सखि कौमुदिके, कुतस्त इयं धीरता । यत्समीपेनाप्यतिक्रामन्तीतो

दृष्टिं न ददासि ।

२. अहो बकुलावलिका । सखि, इदं देव्याः शिल्पिसकाशादानीतं

नागमुद्रासनाथमङ्गुलीयकं स्निग्धं निध्यायन्ती तवोपालम्भे पतितास्मि ।

३. स्थाने सज्जति दृष्टिः। अनेनाङ्गुलीयकेनोद्भिन्नकिरण केसरेण कुसुमित

इव तेऽग्रहस्तः । 8. 'सखि, कुत्र प्रस्थितासि । - गच्छामि। अन्तरेणेत्ययं निपात उद्देशार्थे वर्तते । छलिकं नाम नाट्यविशेष इत्यर्थः । तथा चोक्तम् – 'तदेव च्छलिकं नाम साक्षाद्यदमिनीयते । व्यपदिश्य पुरावृत्तं खा- भिप्रायप्रकाशकम् ॥' इति ॥ सखि कौमुदि के, कुतस्त इयं धीरता । यत्समीपेनाप्यति- कामतीतो दृष्टिं न ददासि ॥ अहो बकुलावलिका । सखि, इदं देव्याः शिल्पिसका- शादानीतं नागमुद्रासनाथमङ्गुलीयकं स्निग्धं निध्यायन्ती पश्यन्ती तवोपालम्मे प- तितास्मि । स्थाने सज्जति दृष्टिः । अनेनाङ्गुलीयकेनोद्भिन्नकिरण केसरेण कुसुमित इव तेऽप्रहस्तः ॥ सखि, कुत्र प्रस्थितासि ॥ देव्या एव वचनेन नाटकाचार्यमार्य गणदासं

प्रथमोऽङ्कः । प्रथमा - देवी व अपेण नाडआआरिअं अज्जगणदासं देक्खिदु । उवसग्गह की रिसी मालविअत्ति । द्वितीया - सेहि, ईरिसेण वावारेण असंणिहिदा विसा कहं भणा दिट्टा । प्रथमा - आम । सो जणो देवीए पास्सगदो चित्ते दिट्टो । द्वितीया - हं विअ । प्रथमा - सुणु । चित्तसालं गदा देवी पञ्चग्गवण्णराअं चित्तलेहं आआरिअस्स ओलोअन्ती चिट्ठदि । भट्टा अ उवट्ठिदो । द्वितीया - दो दो । प्रथमा – उवआराणन्तरं एक्कासणोवविद्वेण भट्टणा चित्तगदाए देवीए परिणमज्झगदं आसण्णदारिअं देखिअ देवी पुच्छिदा । द्वितीया - किंति ।

१. देव्या एव वचनेन नाटकाचार्यमार्यगणदासं द्रष्टुम् । उपदेशग्रहणे

कशी मालविकेति ।

२. सखि, ईदृशेन व्यापरेणासंनिहितापि सा कथं भर्त्रा दृष्टा ।

३. आम । स जनो देव्याः पार्श्वगतचित्रे दृष्टः ।

४. कथमिव ।

५. शृणु । चित्रशालां गता देवी प्रत्यग्रवर्णरागां चित्रलेखामाचार्यस्यान-

लोकयन्ती तिष्ठति । भर्ता चोपस्थितः ।

६. ततस्ततः ।

७. उपचारानन्तरमेकासनोपविष्टेन भर्त्रा चित्रगताया देव्याः परिजन-

मध्यगतामासन्नदारिकां दृष्ट्वा देवी पृष्टा ।

८. किमिति ।

द्रष्टुम् । उपदेशग्रहणे कीदृशी मालविकेति ॥ सखि, ईदृशेन व्यापारेणासंनिहिता पि सा कथं भर्त्रा दृष्टा ॥ आमेत्यभ्युपगमे । स जनो देव्याः पार्श्वगतश्चित्रे दृष्टः ॥ कथमिव ॥ शृणु। चित्रशालांगता देवी प्रत्यप्रवर्णरागां चित्रलेखामाचार्यस्यावलोकयन्ती तिष्ठति । भर्ता चोपस्थितः॥ ततस्ततः॥ उपचारानन्तरमेकासनोपविष्टेन भर्त्रा चित्रगताया देव्याः परिजनमध्यगतामासन्नदारिकां दृष्ट्वा देवी पृष्टा ॥ किमिति ॥ अपूर्वेयं दारिका,

मालविकाग्निमित्रे प्रथमा - अपुत्रा इअं दारिआ, आसण्णा अ देवीए आलिहिदा, किंणामहेएत्ति । द्वितीया - आकिदिविसेसेसु आअरो पदं करेदि । तदो तदो । प्रथमा - तदो अवहीरि अवअणो भट्टा देवीं पुणो अणुबन्धिदुं सङ्किदो । तदो कुमारी वसुलच्छीए आचक्खिदम् । अज्ज, एसा मालवेअति । द्वितीया - ( सस्मितम् । ) सरिसं खु बालभावस्स । अदो वरं कहे हि । प्रथमा - किं अण्णं । संवदं मालविआ सविसेसं भगुणो दंसण- पहादो रक्खी अदि । द्वितीया - ला, अत्तणो णिओअं अणुचिट्ट । अहं वि एवं अङ्गुलीअअं देवीए उवणइस्सम् । ( इति निष्क्रान्ता ।) प्रथमा - ( परिक्रम्यावलोक्य 1) ऍसो णट्टाअरिओ संगीदसालादो णिग्गच्छादे । जाव से अत्ताणं दंसेमि । ( इति परिक्रामति । )

१. अपूर्वेयं दारिका, आसन्ना च देव्या आलिखिता किंनामधेयेति ।

२. आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति । ततस्ततः ।

३. ततोऽवधीरितवचनो भर्ता देवीं पुनरनुबन्द्धुं शङ्कितः । ततः कुमार्या

त्रसुलक्ष्म्याख्यातम् । आर्य, एषा मालविकेति ।

४. सदृशं खलु बालभावस्य । अतः परं कथय ।

५. किमन्यत् । सांप्रतं मालविका सविशेषं भर्तुर्दर्शनपथाद्रक्ष्यते ।

६. सखि, आत्मनो नियोगमनुतिष्ठ । अहमप्येतङ्गुलीयकं देव्यै

उपनेष्यामि ।

७. एष नाट्याचार्यः संगीतशालातो निर्गच्छति । यावदस्मा आत्मानं

दर्शयामि । आसन्ना च देव्या आलिखिता, किंनामधेयेति ॥ आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति । ततस्ततः ॥ ततोऽवधीरितवचनो भर्ता देवीं पुनरनुबन्ढुं शङ्कितः । ततः कुमार्या वसुलक्ष्म्याख्यातम् । आर्य, एषा मालविकेति । सदृशं खलु बालभावस्य । अतः परं कथय॥ किमन्यत् । सांप्रतं मालविका सविशेषं भर्तुर्दर्शनपथाद्रक्ष्यते । 'अपुन्व इअं दारिआ' इत्यारभ्य 'दंसणपहादो रक्खिअदि' इत्यन्तेन वाक्यकदम्बकेन गम्यमानो मालविकागोचरो राज्ञोऽमिलाषोऽत्र नाटके बीज मित्यनुपस्थेयम् ॥ सखि आत्मनो नियोगमनुतिष्ठ । अहमप्येतदङ्खलीयकं देव्यै उपनेष्यामि ॥ एष नाट्याचार्य

प्रथमोऽङ्कः ।

( प्रविश्य । )

गणदासः - कामं खलु सर्वस्यापि कुलविद्या बहुमता । । पुनरस्माकं नाट्यं प्रति मिथ्या गौरवम् । तथा हि ।

देवानामिदमामनन्ति मुनयः शान्तं क्रतुं चाक्षुषं
रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे खाङ्गे विभक्तं द्विधा ।
त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते
नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधकम् ॥ ४ ॥

संगीतशालातो निर्गच्छति । यावदस्मा आत्मानं दर्शयामि ॥ देवानामित्यादि । मुनयो भरतमतङ्गादय इदं नाट्यं देवानामिन्द्रादीनां ऋतुं यज्ञमामनन्ति । कीदृशम् । शान्तं सौम्यम् । पशुविशसनादिरहितमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् । चाक्षुषं चक्षुरनु- भाव्यम् । अस्य नाट्यस्य ऋतुवनिरूपणं चतुर्वेदसारनाट्य वेदविहितकर्मत्वादिति मन्तव्यम् । तथा च कुमारसंभवे - कर्म यज्ञः फलं खर्ग:' इति । अत्र चतुर्वेदसारत्वं भारतीये प्रतिपादितम् -'सर्वशास्त्रार्थ संपन्नं सर्वशिल्पप्रदर्शनम् । नाट्यसंज्ञमिमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ एवं संकल्प्य भगवान्सर्वान्वेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं तत- के चतुर्वेदाग संभवम् । जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादमि- नयान्रसानाथर्वणादपि॥वेदोपवेद संबद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा ललितात्मना ॥ उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् ॥' इति । प्रकारा- न्तरेणाप्यस्य क्रतुत्वं प्रतिपादितम् -' प्रयोगं यश्च कुर्वीत प्रेक्षते चावधानवान् । या गतिर्वेदविदुषां या गतिर्यज्ञयाजिनाम्। या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्नुयान्नरः ॥' इति । पुनः कीदृशमिदं नाट्यम् । रुद्रेणेश्वरेणोमाकृतव्यतिकरे उमया पार्वत्या कृतो व्यतिकरः संबन्धो यस्य स तथोक्तस्तस्मिन्वाने आत्मदेहे द्विधा द्विप्रकारेण लास्य- ताण्डवरूपेण विभक्तं पृथकृतम् । तथा चोक्तं संगीतविद्या विनोदे- ' उद्दण्डताण्डव- मुदश्चितास्यलीलां कर्तुं स्वयं युगपदेव समुत्सुकात्मा । यः कामिनीकलितकम्रतरा- र्श्वकायः सोऽयं विभाति विभुरादिनटः सुराणाम् ॥' अत्र नाट्ये त्रैगुण्योद्भवम् । त्रयो गुणाः सत्त्वरजस्तमांस्येव त्रैगुण्यम् । चतुर्वर्णादित्वात्खार्थे ष्यञ् । तस्मादुद्भवमुद्भूतं लोकचरितं लोकानां लोकस्थानां रामाद्यनुकार्याणां चरितं सुखदुःखमिश्रात्मकं चरितं नानारसं नाना बहुविधा रसाः प्रियतमोपभोग्या यस्मिंस्तत्तथोक्तं दृश्यते ज्ञायते । सामाजिकैरनुभूयत इत्यर्थः । लोकेऽनुकार्यस्य चरितं सुखदुःखमिश्रात्मकमपि नाट्यं नटेनाभिनीयमानं सत्सुखरूपेणैव प्रतीयत इति भावः । पुनः कीदृशम् । नाट्यं नटनप्र- योगः । एकमप्येकैकमपि मिन्नरुचेर्भिन्ना बहुविधा रुचयः प्रीतयो यस्य स तथोक्त- ।

मालविकाग्निमित्रे बकुलावलिका – (उपेत्य ।) अज्ज, वन्दामि । गणदासः - भद्रे, चिरं जीव । 1 बकुलावलिका - अज्ज, देवी पुच्छदि । अवि उवदेसग्गहणे णादिकी लिस्सदि वो सिस्सा मालविअत्ति । गणदासः - भद्रे, विज्ञाप्यतां देवी परमनिपुणा मेधाविनी चेति । किंबहुना ।

यद्यत्प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्यै ।
तत्तद्विशेषकरणात्प्रत्युपदिशतीव मे बाला ॥ ५ ॥

बकुलावलिका - ( आत्मगतम् । ) अदिक्कन्तं विअ इरावदिं पेक्खामि। (प्रकाशम् ।) किदत्था दाणिं वो सिस्सा । जाए गुरुअणो एवं तुस्सदि ।

१. आर्य, वन्दे ।

२. आर्य, देवी पृच्छति । अप्युपदेशग्रहणे नातिक्रिनाति वः शिष्या

मालविकेति ।

३. अतिक्रान्तामिवेरावतीं पश्यामि । कृतार्थेदानीं वः शिष्या । यस्या

गुरुजन एवं तुष्यति । स्तस्य जनस्य बहुधा बहुप्रकारेण शृङ्गारहास्यादिरूपेण समाराधकं संतर्पकम्। तथा चोक्तं भारतीये -'त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् । धर्मो धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम्। अर्थोपजीविनामर्थो धृतिरुद्विनचेतसाम् ॥ नानाभावोप- संपन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् । लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम् ॥ एतद्रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियासु च । सर्वोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति॥न तज्ज्ञानं न तच्छि- रूपं नासी विद्या न सा कला । नासौ योगो न तत्कर्म नाट्येऽस्मिन्यन्न दृश्यते ॥ ' इति ॥ अर्य, वन्दे॥ आर्य, देवी पृच्छति । अप्युपदेशग्रहणे नातिक्लिश्नाति वः शिष्या मालवि- केति ॥ यद्यदित्यादि । प्रयोगविषयेऽमिनयार्थे मया तस्यै मालविकायै यद्यद्भाविकं भाववत् । 'अत इनिठनौ' इति ठन् । नृत्य मित्यर्थः । यथोकम् -'अङ्गिकामिनयप्राय- मल्पवाचिकसात्विकम् । भावानामास्पदं नृत्यं पदार्थव्यञ्जनात्मकम् ॥' इति । उप- दिश्यते बोध्यते । तत्तद्विशेषकरणात्तस्य तस्य भाविकस्य विशेषेणातिशयेन करणं निर्वर्तनं मे तस्मात्सा बाला प्रत्युपदिशतीव प्रतिबोधयतीव । अनेन तस्या नृत्ये प्रावीण्यातिशयो गम्यते ॥ अतिक्रान्तामिवेरावतीं पश्यामि । कृतार्थेदानीं वः शिष्या । यस्यां गुरुजन एवं तुष्यति । अस्ति देव्या वर्णावरो भ्राता वीरसेनो नाम भत्र

प्रथमोऽङ्कः ।

गणदासः - भद्रे, तद्विधानामसुलभत्वात्पृच्छामि । कुतो देव्या पात्रमानीतम् । बकुलावलिका — अस्थि देवीए वण्णावरी भादा वीरसेणो णाम णा णम्मदातीरे अन्तवालदुग्गे ठाविदो । तेण सिप्पाहिआरे ग्गा इअं दारिअत्ति भणिअ भइणीए देवीए उवाअणं पेसिदा । गणदासः - ( स्वगतम् ।) आकृतिविशेषप्रत्ययादेनामनूनवस्तुक भावयामि । (प्रकाशम् ।) भद्रे, मयापि यशखिना भवितव्यम् । यतः ।

पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः ।
जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य ॥ ६॥

बकुलावलिका – अह इं । अह कहिं वो सिस्सा । गणदासः - इदानीमेव पञ्चाङ्गाभिनयमुपदिश्य मया विश्रम्यता- त्यभिहिता दीर्घिकावलोकनगवाक्षगता प्रवातमासेवमाना तिष्ठति ।

१. अस्ति देव्या वर्णावरो भ्राता वीरसेनो नाम भर्त्रा नर्मदातीरेऽन्त-

दुर्गे स्थापितः । तेन शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिकेति भणित्वा भगिन्या उपायनं प्रेषिता ।

२. अथ किम् । अथ कुत्र वः शिष्या ।

'दातीरेऽन्तपालदुर्गे स्थापितः । तेन शिल्पाधिकारे कलाविद्याधिगम इयं योग्या रेकेति भणिला भगिन्या देव्या उपायनं प्रेषिता ॥ अनूनवस्तुकामनूनमनल्पं रोष्टं वस्तु वृत्तं यस्याः सा तथोक्ता तां संभावयामि मन्ये । पात्रविशेष यदि । आधातुरुपदेष्टुः शिल्पं कलाविद्या पात्रविशेषे विशिष्टपात्रे न्यस्तं निहितं गुणान्तरं गुणविशेषं व्रजति प्राप्नोति। अत्रोपमामाह- पयोदस्य मेघस्य जलं समु- कौ न्यस्तं सत् मुक्ताफलतां मौक्तकत्वमिव ॥ अथ किम् । अथ कुत्र वः शिष्या ॥ नीमित्यादि । पञ्चाङ्गाभिनयं पञ्च अङ्गानि यस्य तत्तथोक्तम् । प्रेरणमित्यर्थः । भिनयः प्रयोगस्तमिदानीमयैवोपदिश्य शिक्षयित्वा । प्रवातं प्रशस्तो वातो यस्मि- शेस तथोक्तस्तम् । प्रेरणस्याङ्गपञ्चकमुक्तं संगीतरत्नाकरे - 'नृत्तं तथा च कैवारो रोजागरं तथा । गीतं चेति समाख्यातं प्रेरणस्याङ्गपञ्चकम् ॥ त्रिभिस्त्वेतत्प्रयोज्यं कैवारं जागरं विना ॥ इति । अत्र पञ्चाङ्गरूपनृत्तान्तरोपक्रमकथनेन च्छलिकं साकल्येन परिशीलितमिति सूच्यते । तेन हि पुनरनुजानातु मामार्यः ।

मालविकाग्निमित्रे बकुलावलिका – तेर्ण हि पुणो अणुजाणादु मं अज्जो । जाव से अज्जरस परितोस णिवेदणेण ऊसाहं बड्रेमि । -- गणदासः - दृश्यतां सखी। अहमपि लब्धक्षणः खगृहं गच्छामि ।

( इति निष्क्रान्तौ । ) (ततः प्रविशत्येकान्तस्थितपरिजनो मन्त्रिणा लेखहस्तेनान्वास्यमानो राजा 1 )

मिश्रविष्कम्भः ।

राजा - (अनुवाचित लेखममात्यं विलोक्य 1 ) वाहतव, किं प्रतिप- यते वैदर्भः । अमात्यः - देव, आत्मविनाशम् । राजा - संदेशमिदानीं श्रोतुमिच्छामि । अमात्यः - इदमिदानीमनेन प्रतिलिखितम् । पूज्येनाहमादिष्टः । पितृव्यपुत्रो भवतः कुमारो माधवसेनः प्रतिश्रुतसंबन्धो ममोपान्तिकमु- पसर्पन्नन्तरा त्वदीयेनान्तपालेनावस्कन्द्य गृहीतः । स त्वया मदपेक्षया सकलत्रसोदर्यो मोक्तव्य इति । एतन्ननु वो विदितम् । यत्तुल्या-

१. तेन हि पुनरनुजानातु मामार्यः । यावदस्या आर्यस्य परितोषनिवे-

दनेनोत्साहं वर्धयामि । - यावदस्या आर्यस्य परितोष निवेदनेनोत्सादं वर्धयामि ॥ लब्धक्षणो लब्धः प्राप्तः क्षणो निर्व्यापारस्थितिर्विश्रमो येन स तथोक्तः स्वगृहमात्मगृहं गच्छामि ॥ मिश्र विष्क- म्भः॥ ततः प्रविशतीत्यादि । वाहतवेति तस्यामात्यस्य संज्ञा । वैदभा विदर्भराजः किं प्रतिपद्यते किं कार्यं मन्यते । संदेशं संदिष्टार्थं श्रोतुमिच्छामि ॥ अनेन वैदर्भेणेदं प्रतिलिखितं प्रत्युत्तरत्वेनाभिलिखितम् । पूज्येन पूजार्हेण त्वया अग्निमित्रेणेत्यर्थः । अहं वैदर्भ आदिष्ट आज्ञप्तः । तमेवादेशं विवृणोति भवत इत्यादिना । भवतस्तव पितृव्यपुत्रः पितृभ्रातृसुतो माधवसेनो नाम प्रतिश्रुतसंबन्धः प्रतिश्रुतोऽङ्गीकृतः संब- न्धः कन्यकाप्रदानरूपो येन स तथोक्तो ममोपान्तिकं मत्समीपमुपसर्पनुपगच्छन्नाग च्छन्नन्तरा मध्ये त्वदीयेन वत्संबन्धिनान्तपालेन सीमा दुर्गरक्षकेणावस्कन्य पथिप्र- हृत्य गृहीतो निरुद्धः । बन्दीकृत इत्यर्थः । समाधवसेनस्त्वया भवता मदपेक्षया मय्यपे. क्षा इच्छा । स्नेह इत्यर्थः । तया हेतुना । सकलत्र सोदर्यो भार्याभगिनी सहितः । 'वोपसर्ज- नस्य' इति सहशब्दस्य सादेशः । मोक्तव्यो विसर्जनीयः । इतिः समाप्तौ । एतावता वैदर्भेणाग्निमित्रप्रेषितपत्रिकार्थानुवादः कृत इत्यनुसंधेयम् । इतःपरं प्रत्युत्तररूपं वै- दर्भवचनमुच्यते - एतन्ननु वो विदितमित्यादि । एतद्वक्ष्यमाणं वो युष्माकं

प्रथमोऽङ्कः । 1

जनेषु राज्ञां वृत्तिः । अतोऽत्र मध्यस्थः पूज्यो भवितुमर्हति । सो- पुनरस्य ग्रहणविप्लवे विनष्टा । तदन्वेषणाय प्रयतिष्ये । अ- , अवश्यमेव माधवसेनो मया पूज्येन मोचयितव्यः, श्रूयताम- संधिः । ते ।

मौर्यसचिवं विमुञ्चति यदि पूज्यः संयतं मम श्यालम् ।
मोक्ता माधवसेनस्ततो मया बन्धनात्सद्यः ॥ ७ ॥

राजा - ( सरोषम् ) कथं कार्यविनिमयेन मयि व्यवहरत्यनात्मज्ञः । हतव, प्रकृत्यमित्रः प्रतिकूलकारी च मे वैदर्भः । तद्यातव्यपक्षे तस्य पूर्वसंकल्पित समुन्मूलनाय वीरसेनमुखं दण्डचक्रमाज्ञापय । अमात्यः - यदाज्ञापयति देवः । राजा - अथवा किं भवान्मन्यते । अमात्यः — शास्त्रदृष्टमाह देवः ।

अचिराधिष्ठित राज्यः शत्रुः प्रकृतिष्वरूढमूलत्वात् ।
नवसंरोपणशिथिलस्तरुरिव सुकरः समुद्धर्तुम् ॥ ८ ॥

राजा - तेन ह्यवितथं तन्त्रकारवचनम् । इदमेव वचनं निमित्त- दाय समुद्योज्यतां सेनाधिपतिः । दितं नन्वित्यत्र काकुरनुसंधेया । तुल्याभिजनेषु समानवंशेषु । ज्ञातिष्वित्यर्थः । वृत्तिर्वर्तनमीदृश्येवंविधेति यत्तन्ननु वो विदितमिति संबन्धः । अतोऽस्मात्का- ।दत्रास्मिन्नर्थे पूज्यो भवान्मध्यस्थः समो भवितुमर्हति । अस्य माधवसेनस्य दर्या पुनः स्वसा पुनर्ग्रहणविलवे विनष्टा तिरोहिता । तदन्वेषणाय तस्या अन्वे- ॥ गवेषणाय प्रयतिष्ये । अथवेति पक्षान्तरे । मोचयितव्यस्त्याजयितव्यः । अमि- धेर्निश्चयः। मौर्यसचिवमित्यादि । पूज्यो भवान्संयतं लया निगलितं मम लं पत्नीभ्रातरं मौर्यसचिवं मौर्यसचिवनामानं विमुञ्चति यदि त्यजति चेत् तत- स्मात्कारणान्मया सद्यः सपदि माधवसेनो बन्धनान्निगलान्मोक्ता मुक्तो भविता । !तेः कर्मणि लुट् । इतिः लिखितार्थसमाप्तौ ॥ प्रकृत्यमित्रः स्वभावतः शत्रुः । अत्र ग्त्यमित्रत्वं च विषयानन्तरत्वादिति मन्तव्यम् ॥ अचिराधिष्ठितेत्यादि । टोऽर्थः ॥ तेनारूढमूलत्वेन हेतुना तन्त्रकारवचनमर्थशास्त्रकार वचनमवितथं

मालविकाग्निमित्रे अमात्यः - तथा (इति निष्क्रान्तः । )

( परिजनो यथाव्यापारं राजानमभितः स्थितः । ) ( प्रविश्य । ) ( विदूषक उपविष्टः । )

विदूषकः – आणतोहि तत्तभवदा रण्णा । गोदम, चिन्ते दाव उवाअं । जहा मे जदिच्छा दिट्ठपदिकिदी मालविआ पच्छक्ख दंसणा होदिति । मए अ तत्तहा किदं । दाव से णिवेदेमि । ( इति परिक्रामति ।) राजा - ( विदूषकं दृष्ट्वा । ) अयमपरः नुपस्थितः । विदूषकः - ( उपगम्य । ) वैदु भवं । राजा - ( सशिरःकम्पम् ।) इत आस्यताम् ।

कार्यान्तरसचिवोऽस्मा राजा - अपि किंचिदुपेयोपायदर्शने व्यापृतं ते प्रज्ञाचक्षुः । विदूषकः असिद्धिं पुच्छ । -

१. आज्ञप्तोऽस्मि तत्रभवता राज्ञा । गौतम, चिन्तय तावदुपायम् ।

यथा मे यदृच्छादृष्टप्रतिकृतिर्मालविका प्रत्यक्षदर्शना भवतीति । मया च तत्तथा कृतम् । तावद्स्मै निवेदयामि ।

२. वर्धतां भवान् ।

३. प्रयोगसिद्धिं पृच्छ ।

हि सत्यमेव । भविष्यतीति शेषः । हिशब्दोऽवधारणे । 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः । इदमेव वैदर्भस्य कार्यविनिमयरूपमेव वचनं वाक्यं निमित्तं हेतुमुपादायावलम्ब्य समुद्योज्यतां प्रत्यावर्त्यताम् ॥ आज्ञप्तोऽस्मि तत्रभवता राज्ञा । गौतम, चिन्तय ता वदुपायम् । यथा मे यदृच्छादृष्ट प्रतिकृतिर्मालविका प्रत्यक्षदर्शना भवतीति । मया च तत्तथा कृतम् । तावदस्मै निवेदयामि । अत्र गम्यमानं राज्ञो मालक विकादर्शनौ- त्सुक्यमारम्भो नाम प्रथमावस्थेति मन्तव्यम् । अत्र बीजारम्भयोः समन्वयान्मुख- संधिरित्यनुसंधेयम्॥वर्वतां भवान् ॥ उपेयोपाय दर्शने उपेयस्य साध्यस्य मालविका - साक्षाद्दर्शनस्योपायदर्शने साधनज्ञाने ते प्रज्ञाचक्षुः प्रतिभादृष्टिः किंचिदीषदपि व्या- पृतं प्रसृतम् । अपिः प्रश्न । अत्र गम्यमानस्य मालविकारूपस्य बीजस्य विन्यासा - दुपक्षेपो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ प्रयोगसिद्धिं पृच्छ ॥ कर्णे । एवमिव । एतद्वचनं

राजा - कथमिव । प्रथमोऽङ्कः । ( विदूषकः - ( क ) एवमिव । राजा - साधु वयस्य; निपुणमुपक्रान्तम् । इदानीं दुरधिगम - सिद्धावप्यस्मिन्नारम्भे वयमाशंसामहे । कुतः ।

अर्थ प्रतिबन्धं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव ।
दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ ९॥

(नेपथ्ये ।) (ततः प्रविशति कचुकी ।)

अलं बहु विकत्थ्य । राज्ञः समक्षमेवावयोरधरोत्तरयोर्व्यक्ति- भविष्यति । राजा - (आक) सखे, त्वत्सुनीतिपादपस्य पुष्पमुद्भिन्नम् । विदूषकः - फैलं वि अइरेण दक्खिस्ससि ।

कञ्चुकी – देव, अमात्यो विज्ञापति अनुष्ठिता प्रभोराज्ञेति । एतौ पुनर्हरदत्तगणदासौ

उभावभिनयाचार्यौ परस्परजयैषिणौ ।
त्वां द्रष्टुमुद्यतौ साक्षाद्भावाविव शरीरिणौ ॥ १० ॥

९. एवमिव ।

२. फलमप्यचिरेण द्रक्ष्यसि ।

नियतस्य व्यापारान्तरभेद्यस्य गुह्यतरार्थस्य प्रयोगे कविना प्रयुक्तम् । तथोक्तम् — 'कर्णे एवमिवेत्युक्ला ज्ञाप्यः पश्चात्प्रसङ्गतः' इति ॥ इदानीमित्यादि । अस्मि- नारम्भे मालविकासाक्षाद्दर्शनोद्योगे दुरधिगमसिद्धावपि दुर्लभ सिद्धौ सत्यपीदानीं त्वद्वचनश्रवणानन्तरं वयमाशंसामहे सिद्धिमपेक्षामहे ॥ अर्थमित्यादि । सप्रति- वन्धं सप्रतिरोधमर्थं प्रयोजनमधिगन्तुं लब्धुं सहायवानेव जनः प्रभुः समर्थो भ वति । 'इदानीम्' इत्यादिना 'सहायवानेव' इत्यन्तेन तस्य वीजस्य बहुलीकरणात्परि- कर इति संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ नेपथ्य इत्यादि । बहु विकत्थ्यात्मश्लाघां कृत्वालम् । अलमिति प्रतिषेधे । 'अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा' इति क्त्वाप्रत्ययः ॥ फल- मप्यचिरेण द्रक्ष्यसि । अत्र बीजस्य दृढीकरणात्परिन्यासो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ उभावित्यादि । शरीरिणौ मूर्ती साक्षाद्भावौ प्रत्यक्षभावाविव नृत्याभिनयार्थाविव॥ माल० २

- राजा प्रवेशय । कञ्चुकी – यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य ताभ्यां सह प्रविष्टः । ) इत इतो भवन्तौ । गणदासः - (राजानं विलोक्य ) अहो दुरासदो राजमहिमा ।

न च न परिचितो न चाप्यरम्य-
श्चकितमुपैमि तथापि पार्श्वमस्य ।
सलिलनिधिरिव प्रतिक्षणं मे
भवति स एव नवो नवोऽयमक्ष्णोः ॥ ११ ॥

हरदत्तः—महत्खलु पुरुषाकारमिदं ज्योतिः । तथा हि ।

द्वारे नियुक्तपुरुषाभिमतप्रवेशः
सिंहासनान्तिकचरेण सहोपसर्पन् ।
तेजोभिरस्य विनिवर्तितदृष्टिपातै-
र्वाक्यादृते पुनरिव प्रतिवारितोऽस्मि ॥ १२ ॥

कञ्चुकी – एष देवः । उपसर्पतां भवन्तौ । - उभौ - ( उपेत्य ) विजयतां देवः । राजा - खागतं भवद्भ्याम् ( परिजनं विलोक्य 1 ) आसने तावदत्र- भवतोः ।

(उभौ परिजनोपनी तयोरासनयोरुप विष्टौ ।)

राजा - किमिदं शिष्योपदेशकाले युगपदाचार्याभ्यामत्रोप- स्थानम् । - गणदासः —— देव, श्रूयताम् । तीर्थादभिनयविद्या शिक्षिता । दत्त- प्रयोगश्चास्मि देवेन देव्या च परिगृहीतः । न च न परिचित इत्यादि । अयं राजा परिचितः संस्तुतश्च न भवतीति न, किं तु परिचित एव । अरम्योऽसौम्यश्च न किं तु रम्य एव । तथापि चकितं सभयं यथा भवति तथास्य पार्श्वे समीपमुपैमि । शेषं सम्॥ द्वारे नियुक्तेत्यादि । विनिवर्ति- तदृष्टिपातैर्विनिवारितदृष्टिप्रसारैरस्य राज्ञस्तेजोभिः पुनः प्रकाश विशेषैस्तु वाक्या- ते प्रतिषेधवाक्यं विना प्रतिवारित इव निरुद्ध इवास्मि ॥ तीर्थादभिनय विद्ये

राजा - बाढ जान । ततः किम् । गणदासः— सोऽहममुना हरदतेन प्रधानपुरुषसमक्षमयं मे न दरजसापि तुल्य इत्यधिक्षिप्तः । हरदत्तः — देव, अयमेव प्रथमं परिवादकरः । अत्रभवतः किल म च समुद्रपल्वलयोरिवान्तरमिति । तदत्रभवानिमं मां च शास्त्रे योगे च विमृशतु । देव एव नौ विशेषज्ञः प्राश्निकः । विदूषकः समत्थं पइण्णादं । गणदासः - प्रथमः कल्पः । अवहितो देवः श्रोतुमर्हति । राजा - तिष्ठ यावत् । पक्षपातमत्र देवी मन्यते । तदस्याः ण्डितकौशिकीसहितायाः समक्षमेव न्याय्यो व्यवहारः । विदूषकः – सुट्टु भवं भणादि । आचार्य — यद्देवाय रोचते । राजा - मौद्गल्य, अमुं प्रस्तावं निवेद्य पण्डितकौशिक्या सार्ध- हूयतां देवी । कञ्चुकी – यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य सपरिव्राजिकया व्या सह प्रविष्टः । ) इत इतो भवती । - धारिणी – (परिव्राजिकां विलोक्य) मैअवदि, हरदत्तस्स गण- सस्स अ संरम्भे कहं पेक्खसि । परिव्राजिका – अलं खपक्षावसादशङ्कया । न परिहीयते प्रति- दिनो गणदासः ।

१. समर्थ प्रतिज्ञातम् ।

२. सुष्ठु भवान्भणति ।

३. भगवति, हरदत्तस्य गणदासस्य च संरम्भे कथं पश्यसि ।

यादि । तीर्थाद्विशिष्टाद्गुरोरभिनयविद्या नाट्यविद्या शिक्षिताभ्यस्ता । दत्तप्रयो- वास्मि । दत्तः शिष्येभ्यः प्रतिपादितः प्रयोगो विनियोगो येन स तथोक्तः ॥ मर्थं प्रतिज्ञातम् ॥ प्रथमः कल्पो मुख्यः पक्षः ॥ न्याय्यो युक्तः । व्यवहारो वि- दः॥ सुष्ठु भवान्भणति ॥ भगवति, हरदत्तस्य गणदासस्य च संरम्भे कथं पश्यसि थं मन्यसे । अनयोः कतरस्य पराजयं विचारयसीत्यर्थः ॥ अलं स्वपक्षे-

मालविकाग्निमित्रे धारिणी – जैइवि एवं अपरिग्गहो से पहाणत्तणं उवहरइ । परिव्राजिका - अयि, राज्ञीशब्दभाजनमात्मानमपि चिन्तयतु भवती । पश्य ।

अतिमात्र भासुरत्वं पुष्यति भानोः परिग्रहादनलः ।
अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोऽपि निशापरिगृहीतः ॥ १३ ॥

विदूषकः —– अइ, उअडिदा देवी पीठमद्दिअं पण्डि अकोसिईं - पुरोकरिअ धारिणी । राजा - पश्याम्येनाम् । यैषा

मङ्गलालंकृता भाति कौशिक्या यतिवेषया ।
त्रयीविग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया ॥ १४ ॥

परिव्राजिका – (उपेय) विजयतां देवः । राजा - भगवति, अभिवादये ।

९. यद्यप्येवं राजपरियोज्य प्रधानत्वमुपहरति ।

२. अयि, उपस्थिता देवी पीठमर्दिकां पण्डितकौशिक पुरस्कृत्य

धारिणी । › त्यादि । अत्र परिव्राजिकायाः स्त्रीलात्प्राकृते प्राप्ते संस्कृताश्रयणं लिङ्गित्वादिति मन्तव्यम् । तथा चोक्तम् — 'देवद्विजनरेन्द्राणां लिङ्गिनां संस्कृतं वचः' इति ॥ यद्यप्येवं राजपरिग्रहोऽस्य हरदत्तस्य प्रधानत्वमुपहरति ॥ अतिमात्रभासुरत्व- मित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अयि उपस्थिता देवी पीठमर्दिकां पण्डितकौशिकीं पुर स्कृत्य धारिणी। पीठमर्दो नाम काम पुरुषार्थ सहायो नायकसमीपवर्ती पुरुषः कथ्यते । तथा चोक्तम् —' पीठमर्दः समीपस्थः कार्यालोचनकोविदः' इति । अत्र विदूषकः परि- हासेन परिव्राजिकायां पण्डितकौशिक्यां तद्धर्भमारोपयतीति मन्तव्यम् ॥ मङ्गले- त्यादि । मङ्गलालंकृता मङ्गलं शोभनं यथा भवति तथालंकृता भूषितैषा धारिणी यतिवेषया यतेः परिव्राजकस्य वेप इव वेषः काषायादिधारणं यस्याः सा तथोक्ता तया कौशिक्या समं सार्धं भाति प्रकाशते । अत्रोपमामाह - विग्रहवत्या शरी- रियाध्यात्मविद्यया समं त्रयीव वेदत्रयीव । विग्रह्नतीव विभक्तिविपरिणामेन योज- -

परिव्राजिका- प्रथमोऽङ्कः ।

महासारप्रसवयोः सदृशक्षमयोर्द्वयोः ।
धारिणीभूतधारिण्योर्भव भर्ता शरच्छतम् ॥ १५ ॥

धारिणी – जेदु अज्जउत्तो । राजा — खागतं देव्यै । ( परिव्राजिकां विलोक्य) भगवति, क्रि- यतामासनपरिग्रहः ।

( सर्व उपविशन्ति ।)

राजा—भगवति, अत्रभवतोर्हरदत्तगणदासयोः परस्परं विज्ञान - संघर्षणोर्भगवत्या प्राश्निकपदमध्यासितव्यम् । परिव्राजिका - ( सस्मितम् ।) अलमुपालम्भेन । पत्तने सति ग्रामे रत्नपरीक्षा । राजा - नैतदेवम् । पण्डितकौशिकी खलु भगवती । पक्षपाति- नावहं देवी च । आचार्यौ — सम्यगाह देवः । मध्यस्था भगवती नौ गुणदोषतः परिच्छेत्तुमर्हति । राजा - तेन हि प्रस्तूयतां विवादः । परिव्राजिका – देव, प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रम् । किमत्र वाग्व्यवहारेण । कथं वा देवी मन्यते । देवी – जेइ मं पुच्छसि, एदाणं विवादो एव ण मे रोअदि । गणदासः - देव, न मां समानविद्यया परिभवनीयमवगन्तुमर्हसि । विदूषकः - मोदि, पेक्खामो उरब्भसंवादं । किं मुहा वेअ-

१. जयत्वार्यपुत्रः ।

२. यदि मां पृच्छसि एतेषां विवाद एव न मे रोचते

३. भवति, पश्याम उरभ्रसंवादम् । किं मुधा वेतनदानेन ।

'नीयम् ॥ महासारेत्यादि । महासारप्रसवयोः । महान्सारो वरः प्रसवः संतानं ययोस्ते तयोः । सदृशक्षमयोः । सदृशी समाना क्षमा सहिष्णुत्वं ययोस्ते तयोः । शेषं स्पष्टम् ॥ जयत्वार्यपुत्रः ॥ यदि मां पृच्छसि, एतयोर्विवाद एव न मे रोचते ॥ भवति,

मालविकाग्निमित्रे देवी - 'णं कलहप्पिओसि । विदूषकः – म एवं । अण्णोष्णकलहप्पिआणं मत्तहत्थीणं एक्कदरस्सि अणिज्जिदे कुदो उवसमो । राजा - ननु खाङ्गसौष्ठवातिशयमुभयोर्दृष्टवती भगवती । परिव्राजिका - अथ किम् । राजा - तदिदानीमतः परं किमाभ्यां प्रत्याययितव्यम् । परिव्राजिका — तदेव वक्तकामास्मि । -

लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता ।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ॥ १६ ॥

विदूषकः - सुदं अज्जेहिं भअवदीए वअणं । एसो पिण्डितत्थो उवदे सदसणादो णिण्णओति । हरदत्तः - परमभिमतं नः । गणदासः -- देवि, एवं स्थितम् ।

१. ननु कलहप्रियोऽसि ।

२. मैवम् । अन्योन्यकलहप्रिय योम त्तहस्तिनोरेकतरस्मिन्ननिर्जिते कुत-

उपशमः ।

३. श्रुतमार्याभ्यां भगवत्या वचनम् । एष पिण्डितार्थ उपदेशदर्शना-

निर्णय इति । पश्याम उरभ्रसंवादम् । किं मुधा वेतनदानेन ॥ ननु कलहप्रियोऽसि ॥ मैवम् । अ- न्योन्य कलहप्रिययोर्मत्तहस्तिनोरेकतरस्मिन्ननिर्जिते कुत उपशमः ॥ श्लिष्टेत्यादि । कस्यचित्कस्यापि पुरुषस्यापि क्रिया शिक्षा । विद्याभ्यास इत्यर्थः । आत्मसंस्था आ- त्मनिष्टा सती श्लिष्टा संगता । रम्या भवतीत्यर्थः । अन्यस्य पुरुषस्य संक्रान्तिः शिष्येषु क्रियासंक्रमणम् । संक्रान्तिशब्दोऽत्रान्तभीवितण्यर्थः । विशेषयुक्तातिशयवती । यस्य पुरुषस्योभयम्, आत्मसिद्धिः पर संक्रमणं च साधु रम्यं स पुरुष एव शिक्षकाणामुपदे- शकानां धुर्य प्रतिष्ठापयितव्यः प्रतिष्टां प्रापयितव्यः । श्रुतमायाभ्यां भगवत्यावचनम्। एष पिण्डितार्थ उपदेशदर्शनान्निर्णय इति । अत्र मालविका दर्शन संदेह निर्णयाद्यु-

प्रथमोऽङ्कः ।

देवी - जदा उण मन्दमेधा सिस्सा उवदेसं मलिणेन्ति, तदा आअरिअस्स दोसो णु । राजा - देवि, एवमापठ्यते । विनेतुरद्रव्यपरिग्रहोऽपि बुद्धि- लाघवं प्रकाशयतीति । देवी - (स्वगतम् ) कैहं दाणिं (गणदासं विलोक्य प्रकाशम् । ) -- अलं अज्जउत्तस्स ऊसाहकारणं मणोरहं पूरिअ । विरम णिरत्थ- आदो आरम्भादो । विदूषकः - सुडु भोदी भणादि । भो गणदास, संगीदपदं लम्भिअ सरस्सईए उवाअणमोद आणं खादमाणस्स किं ते सुहणि- गण विवादेण । गणदासः– सत्यसमयमेवार्थो देवीवाक्यस्य । श्रूयतामवसरप्रा- मिदानीम् ।

लब्धास्पदोऽस्मीति विवादभीरो-
स्तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम् ।
यस्यागमः केवलजीविकायै
तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति ॥ १७ ॥

९. यदा पुनर्मन्द मेधाः शिष्या उपदेशं मलिनयन्ति, तदाचार्यस्य

दोषो नु ।

२. कथमिदानीम् । अलमार्यपुत्रस्योत्साहकारणं मनोरथं पूरयित्वा ।

वेरम निरर्थकादारम्भात् ।

३. सुष्ठु भवती भणति । भो गणदास, संगीतपदं लब्ध्वा सरस्वत्युपाय-

मोदकान्खादतः किं ते सुखनिग्रहेण विवादेन । क्तर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ यदा पुनर्मन्दमेधाः शिष्या उपदेशं मलिनयन्ति, तदा- आर्यस्य दोषो नु । नुः प्रश्ने॥ कथमिदानीम् । अलमार्यपुत्रस्योत्साहकारणं मनोरथं रयित्वा विरम निरर्थकादारम्भात् ॥ सुष्ठु भवती भणति । भो गणदास, संगीतपदं लब्ध्वा सरखत्युपायनमोदकान्खादतः किं ते सुखनिग्रहेण विवादेन ॥ लब्धा- पदोऽस्मीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अचिरोपनीतायां शिष्यायां पुनःप्रतिष्टितस्योप-

मालविकाग्निमित्रे देवी - अइरोवणीदाए सिस्साए उण पडिट्टिदस्स उवदेसर अण्णाय्यं पआसणं । गणदासः- - अत एव मे निर्बन्धः । - देवी :- तेणं हि दुवेवि उवदेसं भअवदीए दंसेध । परिव्राजिका - देवि, नैतन्याय्यम् । सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्ण याभ्युपगमो दोषाय । देवी - ( जनान्तिकम् ।) मूढे परिवाजिए, मं जाग्गतिंपि सु विअ करेसि । ( इति सासूयं परावर्तते । ) 1

( राजा देवीं परिव्राजिकायै दर्शयति । )

परिवाजिका-

अनिमित्तमिन्दुवदने मित्र भवतः पराङ्मुखी भवसि ।
प्रभवन्त्योऽपि हि भर्तृषु कारणकोपाः कुटुम्बिन्यः ॥ १८ ॥

विदूषकः सकारणं एव । अत्तणो पक्खो रक्खिदबो : ( गणदासं विलोक्य) दिडिआ कोववाजेण देवीए परित्तादो भवं । सुसिक्खिदो वि स उवदेसेण णिण्हादो होदि । गणदासः - देवि, श्रूयताम् । एवं जनो गृह्णाति । तदिदानीम्

१. अचिरोपनीतायां शिष्यायां पुनः प्रतिष्ठितस्योपदेशस्यान्याय्यं प्रका-

शनम् ।

२. तेन हि द्वावप्युपदेशं भगवत्यै दर्शयतम् ।

३. मृढे परिव्राजिके, मां जाग्रतीमपि सुतामिव करोषि ।

४. ननु सकारणमेव । आत्मनः पक्षो रक्षितव्यः । दिष्टया कोपव्याजेन

देव्या परित्रातो भवान् । सुशिक्षितोऽपि सर्व उपदेशेन निष्णातो भवति । देशस्यान्याय्यं प्रकाशनम् । तेन हि द्वावप्युपदेशं भगवयै दर्शयतम् ॥ मूढे परित्रा- जिके, मां जाग्रतीमपि सुप्तामिव करोषि ॥ अनिमित्तमित्यादि स्पष्टोऽर्थः ॥ ननु सकारणमेव आत्मनः पक्षो रक्षितव्यः । दिष्ट्या कोपव्याजेन देव्या परित्रातो भ वान् । सुशिक्षितोऽपि सर्व उपदेशेन निष्णातो भवति । अत्र देवीकोपेन वस्तुवि- च्छेदे प्राप्ते विदूषक कृतं प्रोत्साहनमुत्तराङ्कोपयोगित्वेनाविच्छेदकारणत्वाद्विन्दुरित्यनु-

प्रथमोऽङ्कः ।

विवादे दर्शयिष्यामि क्रियासंक्रान्तिमात्मनः ।
यदि मां नानुजानासि परित्यक्तोऽस्म्यहं त्वया ॥ १९॥

(आसनादुत्थातुमिच्छति । )

देवी - (स्वगतम् ।) का गई। ( प्रकाशम् ।) पहवदि आअरिओ . सिस्सजणस्स । गणदासः - चिरमपदे शङ्कितोऽस्मि । ( राजानमवलोक्य ।) अनु- ज्ञातं देव्या । तदाज्ञापयतु देवः कस्मिन्नभिनयवस्तुन्युपदेशं दर्श- यिष्यामि । राजा - यदादिशति भगवती । परिवाजिका - किमपि देव्या मनसि वर्तते । ततः शङ्कितास्मि । देवी - भेण वीसद्धं । पहवदि पहू अत्तणो परिअणस्स । राजा – मम चेति ब्रूहि । - देवी–भैअवदि, भणेदाणीम् । परिव्राजिका – देव, शर्मिष्ठायाः कृतिं चतुष्पदोत्थं छलिकं दुष्प्रयोज्यमुदाहरन्ति । तत्रैकार्थसंश्रयमुभयोः प्रयोगं पश्यामि । तावता ज्ञायत एवात्रभवतोरुपदेशान्तरम् । आचाय - यदाज्ञापयति भगवती । विदूषकः - तेर्णे हि दुवेवि बग्गा पेक्खाघरे संगीदरअणं करिअ तत्तभवदो दूदं पेसअह । अहवा मुदङ्गसदो एव णो उत्थावइस्सदि ।

१. का गतिः । प्रभवत्याचार्यः शिष्यजनस ।

२. भण विस्रब्धम् । प्रभवति प्रभुरात्मनः परिजनस्य ।

३. भगवति, भणेदानीम् ।

४. तेन हि द्वावपि वर्गों प्रेक्षागृहे संगीतरचनां कृत्वा तत्रभवतो दूतं

प्रेषयतम् । अथवा मृदङ्गशब्द एव न उत्थापयिष्यति । संधेयम् ॥ विवाद इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ का गतिः प्रभवत्याचार्यः शिष्यजनस्य॥ भण विस्रब्धम् । प्रभवति प्रभुरात्मनः परिजनस्य ॥ भगवति, भणेदानीम् ॥ तेन हि द्वावपि वर्गों प्रेक्षागृहे संगीतरचनां कृत्वा तत्रभवतो दूतं प्रेषयतम्। अथवा मृदङ्गशब्द

मालविकाग्निमित्रे हरदत्तः — तथा । (इत्युत्तिष्ठति ।) -

(गणदासो धारिणीमवलोकयति । ) ( आचायाँ प्रस्थिती) (नेपथ्ये मृदङ्गध्वनिः । सर्वे कर्णं ददति ।)

देवी - ( गणदासं विलोक्य 1 ) विई होहि ।

परिवाजिका - इतस्तावत् । आचाय - ( परिवृत्य ।) इभौ खः । परिव्राजिका - निर्णयाधिकारे ब्रवीमि । सर्वाङ्गसौष्ठवाभिव्य क्तये विगतनेपथ्ययोः पात्रयोः प्रवेशोऽस्तु । उभौ — नेदमावयोरुपदेश्यम् । ( इति निष्क्रान्तौ ।) देवी - ( राजानमवलोक्य) जंइ राजकज्यु ईरिसी उवाअणि उदा उत्तम्, तदो सोहं भवे । राजा- अलमन्यथा गृहीत्वा न खलु मनखिनि मया प्रयुक्तमिदम् प्रायः समानविद्याः परस्परयशः पुरोभागाः ॥ ३० ॥

परिव्राजिका - हन्त । प्रवृत्तं संगीतम् । तथा ह्येषा

जीमृतस्तनितविशङ्किभिर्मयूरैरुद्रीवैरनुरसितस्य पुष्करस्य ।
निर्ह्रादिन्युपहितमध्यम खरोत्था मायूरी मदयति मार्जना मनांसि ॥२१॥

१. विजयी भव ।

२. यदि राजकार्येष्वीदृय्युपायनिपुणतार्यपुत्रस्य ततः शोभनं भवेत्

एव न उत्थापयिष्यति ॥ विजयी भव ॥ सर्वाङ्गेत्यादि । अत्र गुणवत्त्वस्य गम्य मानत्वादिलोचनं नाम संध्यज्ञमुक्तं भवति ॥ यदि राजकार्येष्वीदृश्युपाय निपुणतार्य पुत्रस्य ततः शोभनं भवेत् । अत्र गूढार्थोद्भदनादुद्भेदो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । अलमन्यथा गृहीत्वेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ जीमूतस्तनितेत्यादि । जीमूत स्तनितविशङ्किभिर्जीमूतस्य स्तनितं गर्जितं विशङ्कन्त इति तथोक्तास्तैरुद्रीवैरुत्कण्ठै र्मयूरैः शिखण्डिभिरनुरसितस्यानुध्वनितस्य पुष्करस्य वाद्यभाण्डमुखस्य मायूरं मयूरप्रिया मार्जनामनांसि मदयति हर्पयति । कीदृशी मार्जना । उपहितमध्य मस्वरोत्था उपहितो योजितो मध्यमखरो मध्यमसंज्ञकख रस्तस्मादुत्तिष्ठत्यु देती तथोक्ता । निर्ह्रादिन्यतिशयनिनादा । मार्जना नाम पुष्करवाद्यनामविशेषः

11 11 री 1 प्रथमोऽङ्कः । राजा - देवि, तस्याः सामाजिका भवामः । देवी - (स्वगतम् ।) अहो अविणओ अज्जउत्तस्स ।

( सर्व उत्तिष्ठन्ति । ) ( इति निष्कान्ताः सर्वे । )

विदूषकः - ( अपवार्थ । ) भो, धीरं गच्छत । तत्तभोदी धा- रिणी विसंवादइस्सदि । राजा-

धैर्यावलम्बिनमपि त्वरयति मां मुरजवाद्यरागोऽयम् ।
अवतरतः सिद्धिपथं शब्दः खमनोरथस्येव ॥ २२ ॥

इति प्रथमोऽङ्कः ।

१. अहो अविनय आर्यपुत्रस्य ।

२. भोः, धीरं गच्छामः । तत्रभवती धारिणी विसंवादयिष्यति ।

तथोक्तं भारतीये – ' षोडशाक्षरसंपन्नं चतुर्मार्ग तथैव च ॥ द्विलेपनं षदकरणं । त्रियति त्रिलयं तथा । त्रिगतं त्रिप्रचारं च त्रिसंयोगं त्रिपाणिकम् ॥ दशार्धपा- णिप्रहृतं त्रिप्रहारं त्रिमार्जनम् । एमिरङ्गैस्तु संपन्नं वाद्यं पुष्करजं भवेत् ॥' तत्र 'मायूरि चार्धमायूरी तथा कामरवीति च । तिस्रस्तु मार्जना ज्ञेयाः पुष्करेषु खराश्रयाः ॥ गान्धारो वामके कार्यः षड्जो दक्षिणपुष्करे । मध्यमचोर्ध्वगः कार्यों मायूर्यास्तु स्वरास्त्वमी ॥ वामके पुष्करे षड्ज ऋषभो दक्षिणे तथा । धैवतश्चोर्ध्वगोत्रार्धमायूर्या निर्दिशेदुधः ॥ ऋषभः पुष्करे वामे पइजो दक्षिणपु- करे । पञ्चमश्चोर्ध्वगः कार्यः कामरव्याः स्वरा अमी ॥' इति ॥ अहो, अविनय आर्यपुत्रस्य ॥ भोः, धीरं गच्छामः । तत्रभवती धारिणी विसंवादयिष्यति ॥ धैर्यावलम्बिनमित्यादि । अयं मुरजवाधरागो मुरजवाद्यस्य रञ्जकत्वं धैर्या- । बलम्बिनमपि मां त्वरयति संभ्रमयति । सिद्धिपथं सिद्धि मार्गमवतरतः प्राप्नुवतः खमनोरथस्यात्मवाञ्छितस्य शब्द इव ध्वनिरिव । अत्र बीजस्य पुनरावर्तना- त्समाधानं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । अत्रैव मुखागमस्य गम्यमानत्वात्प्राप्तिर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । अत्रोपक्षेपादिषु संध्यङ्गेषु कतिचिदेव कविनोक्तानि नेतराणि तथापि न दोषः । 'न्यूनमप्यत्र यैः कैश्चिदङ्गनाट्यं न दुष्यति । यद्युपात्तेषु -संपत्तिराराधयति तद्विदः ॥' इति वचनात् । अत्र नृत्यदर्शननिश्चयान्ते प्रथमा- कार्थे समाप्तेऽपि तमसमाप्यैवोत्तराङ्गादौ विष्कम्भादौ प्रतिपाद्यायाः संगीतरचनाया अत्रैव निपातनादङ्कावतरणं नामार्थोपक्षेपकमुक्तं भवति । यथोक्तम् – 'अङ्काव- तारस्त्वङ्कान्ते पात्रेणाङ्कस्य सूचनात्' इति ॥ इति श्रीकाटयवेमभूपविर. चिते कुमार गिरिराजीये मालविकाग्निमित्रव्याख्याने प्रथमोऽङ्कः ॥

मालविकाग्निमित्रे द्वितीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति संगीतरचनायामासनस्थो राजा सवयस्यो धारिणी परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः । ) राजा - भगवति, अत्रभवतोराचार्ययोः प्रथमं कतरस्योपदेशं द्रक्ष्यामः । परिव्राजिका - ननु समानेऽपि ज्ञानवृद्धभावे वयोवृद्धत्वाद्गुण- दासः पुरस्कारमर्हति । राजा - मौद्गल्य, एवमत्रभवतोरावेद्य नियोगमशून्यं कुरु । कञ्चुकि - यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।)

( प्रविश्य 1 ) (निष्क्रान्तो गणदासः । )

गणदासः - देव, शर्मिष्ठायाः कृतिर्लयमध्या चतुप्पदास्ति । तस्याश्चतुर्थवस्तुनः प्रयोगमेकमनाः श्रोतुमर्हति देवः । राजा - आचार्य, बहुमानादवहितोऽस्मि ।

राजा - ( जनान्तिकम् ।) वयस्य,

नेपथ्यपरिगतायाश्चक्षुर्दर्शनसमुत्सुकं तस्याः ।
संहर्तुमधीरतया व्यवसितमिव मे तिरस्करिणीम् ॥ १ ॥

अत्र- कविरिदानीमङ्कान्तरं प्रस्तौति - ततः प्रविशतीत्यादि । 'भगवति, भवतो:' इत्यादिना 'गणदासः पुरस्कार मर्हति' इत्यन्तेन प्रतीयमानं राज्ञ उपायतो मालविका दर्शनप्रवर्तनं प्रयत्नो नाम द्वितीयावस्थितिरिति मन्तव्यम् । अत्र बिन्दुप्रयत्नयोः समन्वयात्प्रतिमुखसंधिरित्यनुसंधेयम् ॥ देव, शर्मिष्ठाया इ- त्यादि । शर्मिष्ठा नाम वृषपर्वणो राक्षसराजस्य दुहिता । तस्याः कृतिः काव्यम् । लयमध्या लयेन तालकालेन मध्या मध्यमानयुक्ता । चतुष्पदा चत्वारि पदानि खण्डानि यस्याः सा तथोक्ता । तस्याः कृतिसंबन्धिनश्चतुर्थवस्तुनश्चतुर्थस्य तुर्यस्य वस्तुनः प्रबन्धस्य प्रयोगमभिनय मेकमना अवहितः सन् श्रोतुमर्हति । अत्रशृङ्गा- रस्य प्रतिपाद्यमानत्वालयमध्येत्युक्तम् । तथा चोक्तं भारतीये – ' शृङ्गारहास्ययोर्म- ध्यलयः । करुणे विलम्बितः । वीररौद्राद्भुतबीभत्सभयानकेषु द्रुतः ॥ 'नेपथ्य- परिगताया इति । नेपथ्यपरिगताया यावनिकान्तरस्थितायास्तस्या मालवि- काया दर्शनसमुत्सुकमवलोकनोत्कण्ठितं मे चक्षुरधीरतया तरलतया तिरस्करिणीं

द्वितीयोऽङ्कः ।

विदूषकः - (अपवार्य ।) उवद्विदं णअणमहु संणिहिदमक्खिअं च । ता अप्पमत्तो दाणि पेक्ख ।

(ततः प्रविशत्याचार्यावेक्ष्यमाणाङ्गसौष्टवा मालविका ।)

विदूषकः - (जनान्तिकम् ।) पेक्खदु भवं । ण खु से पडिच्छ- दादो परिहिआदि महुरदा । राजा - (अपवार्य ।) वयस्य,

चित्रगतायामस्यां कान्तिविसंवादशङ्कि मे हृदयम् ।
संप्रति शिथिलसमाधिं मन्ये येनेयमालिखिता ॥ २ ॥

गणदासः – वत्से, मुक्तसाध्वसा सत्त्वस्था भव । - राजा- ( आत्मगतम् । ) अहो सर्वस्थानानवद्यता रूपविशेषस्य । तथाहि ।

१. उपस्थितं नयनमधु संनिहितमक्षिकं च । तद्प्रमत्त इदानीं पश्य ।

२. पश्यतु भवान् । न खल्वस्याः प्रतिच्छन्दात्परिहीयते मधुरता ।

यवनिकां संहर्तुमपनेतुं व्यवसितमिवोद्युक्तमिव । अष्टार्थविषयेच्छाया गम्यमा- नत्वाद्विलासो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ उपस्थितं नयनमधु संनिहितमक्षिकं च । तस्मादप्रमत्त इदानीं पश्य ॥ ततः प्रविशतीत्यादि । आचार्यावेक्ष्यमा - गाङ्गसौष्ठवा आचार्येण गणदासेनावेक्ष्यमाणमङ्गानां सौष्ठवं यस्याः सा तथोक्ता । * सौष्ठवं नामाङ्गानां शोभनावस्था । यथोक्तम् - 'अनुच्चनीच चलतामङ्गानां समपा- दताम् । कटिकूर्परशीर्षांसकण्ठानां समरूपताम् ॥ रम्यां प्रतीकविश्रान्तिमुरसश्च समुन्नतिम् । अभ्यासोपहितामाहुः सौष्ठवं नृत्यवेदिनः ॥' पश्यतु भवान् । न ख- ल्वस्याः प्रतिच्छन्दात्परिहियते मधुरता ॥ अत्रापवार्येत्येतन्नियतश्राव्यार्थभेदस्या- पवारितस्य विवक्षितत्वे कविना प्राक्प्रयुक्तमिति मन्तव्यम् । यथोक्तं वसन्त- राजीये –'अर्थस्त्वेकेन विज्ञेयो नियतश्राव्य इष्यते । द्विविधः स परिज्ञेयो जना - न्तश्चापवारितः॥' अत्र 'परैरलक्ष्य व्यापारं कथितोऽर्थोऽपवारितः । उक्त्वा प्राग- पवार्येति पश्चादेनं प्रयोजयेत् ॥' इति ॥ चित्रगतायामित्यादि । मे हृदयं मनचित्रगतायामा लेख्यगतायामस्यां मालविकायां कान्तिविसंवादशङ्कि कान्तेः शोभाया विसंवादं विपर्यासं शङ्कत इति तथोक्तम् । संप्रतीदानीम् । साक्षादर्शन- वेलायामित्यर्थः । इयं मालविका येन चित्रकारेणालिखिता तं चित्रकारं शिथिल- समाधिं शिथिलप्रयत्नं मन्ये जानामि ॥ मुक्तसाध्वसा परित्यक्तभया । सभाकम्प - माल०

मालविकाग्निमित्रे

दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयोः
संक्षिप्तं निविडोन्नतस्तनमुरः पार्श्वे प्रमृष्टे इव ।
मध्यः पाणिमितो नितम्ब जघनं पादावरालाङ्गुली
छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनसि श्लिष्टं तथास्या वपुः ॥ ३ ॥

मालविका — (उपगानं कृत्वा चतुष्पद वस्तु गायति ।)

दुल्हो पिओ मे तम्सि भव हिअअ णिरासं
अह्म अपङ्गवो मे परिष्फुरद्द किं पि वामो ।
एसो सो चिरदिट्ठो कहँ उण उवणइदबो
गाह में पराहीणं तुइ परिगण सतिण्हम् ॥ ४ ॥

( ततो यथार समभिनयति । )

१. दुर्लभः प्रियो में तस्मिन्भव हृदय निराश-
महो अपाङ्गो मे परिस्फुरति किमपि वामः ।
एष स चिरदृष्टः कथं पुनरुपनेतव्यो
नाथ मां पराधीनां त्वयि परिगणय सतृष्णाम् ॥

रहितेत्यर्थः । सत्त्वस्था सत्त्वगुणयुक्ता । अधिकृता भवेत्यर्थः । यथोक्तम्—'चि तस्याविकृतिः सत्त्वं विकृतेः कारणे सति' इति । अत्र विकृतिकारणं नायकसं- निधिः ॥ अहो इत्याधर्ये । सर्वस्थानानवद्यता सर्वेषु स्थानेषु सर्वावयवेष्वनवद्यता निर्दोषता । रमणीयतेत्यर्थः । दीर्घाक्षमित्यादि । वदनं मुखं दीर्घाक्षं दीर्घं आयते अक्षिणी लोचने यस्य तत्तथोक्तम् । शरदिन्दुकान्ति शरदिन्दोः शरच्चन्द्रस्य कान्तिरिव कान्तिर्यस्य तत्तथोक्तम् । बाहू भुजावंसयोः स्कन्धयोनती नम्रौ । मध्योऽवलग्नं पाणिमितः पाणिना हस्तेन मितः परिमितः । जघनं नितम्ब नितम्बातिशययुक्तम् । पादौ चरणावरालाङ्गुली अराला आकुचिता अड- लयो ययोस्तौ तथोक्तौ । अस्या मालविकाया वपुः शरीरं नर्तयितुर्नृत्ताचार्यस्य छ- दोऽभिप्रायो यथा यादृशस्तथा तेन प्रकारेण श्लिष्टं संगतम् । अनेन नर्तक्या वृत्तार- म्भोचितावस्थानविशेष उक्तः । तथा चोक्तं वसन्तराजीये – 'अङ्गस्य चतुरस्रत्वं समपादौ लताकरौ । आरम्भे सर्वनृत्तानामेतत्सामान्यमिष्यते ॥' इति ॥ उपगानं रागदीप्तं कृत्वा चतुष्पदवस्तु चतुष्पदसंज्ञकं प्रवन्धं गायति वस्त्विति प्रबन्धः । 'प्रबन्धो रूपकं वस्तु निबन्धस्याभिधात्रयम्' इत्युक्तलात् । दुर्लभः प्रियो मे तस्मि न्भव हृदय निराशम् । अहो अपाङ्गो मे परिस्फुरति किमपि वामः । एष स चि - रदृष्टः कथं पुनरुपनेतव्यः । नाथ मां पराधीनां त्वयि परिगणय सतृष्णाम् ॥ ततो गानानन्तरं यथारसं रसानुकूलमभिनयति । अत्र रसोऽयोगविप्रलम्भश्टङ्गारः ।

द्वितीयोऽङ्कः ।

विदूषकः – (जनान्तिकम् ।) भो, चउप्पदवत्तुअं दुवारीकरिअ इ उवट्टाविदो अप्पा तत्तहोदीए । राजा - सखे, एवमेव ममापि हृदयम् । अनया खलु

जनमिममनुरक्तं विद्धि नाथेति ये
वचनमभिनयन्त्याः खाङ्गनिर्देशपूर्वम् ।
प्रणयगतिमदृष्ट्वा धारिणीसंनिकर्षा-
दहमपि सुकुमारप्रार्थनाव्याजमुक्तः ॥ ५ ॥

( मालविका गीतान्ते निष्क्रमितुमारब्धा ।)

१. भोः; चतुष्पद वस्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपस्थापित आत्मा तत्रभवत्या ।

थोक्तम्—'अप्राप्तिर्विप्रलम्भः स्याद्यूनोजताभिलापयोः । विप्रलम्भस्य भेदाः रयोगो विरहस्ततः ॥ प्रवासः शापः करुणा मानश्चेति च पण्मताः॥' तत्र । 'संप्राप्ते गनो यस्तमयोगं प्रचक्षते' इति । अत्र चतुष्पद्याः पादचतुष्टये क्रमेण निर्वेदः विस्मयो हर्षश्चिन्ता दैन्यं चेति संचारिभावास्तत्तदनुभावैर्मुखरागादिभिः सम्य- प्रकाशिता इत्यनुसंधेयम् । तेषां लक्षणमुक्तं वसन्तराजीये --' इष्टार्थ विरहव्याधि- नेन्दासदनमानसैः । दारिद्र्य संताननाशपरवृज्यवलोकनैः । निष्फलवमतिर्नृणां वेदो जीवितादिषु ॥' अत्रेष्टार्थविरहजनितो निर्वेदः । ' अन्तर्वाष्पोंपमध्याननिः- वासस्यावमाननैः । दैन्यगद्दवैवर्यैरभिनेयो भवेदयम् ॥ हर्षो मनःसमुहासो रुदेव महीभुजाम् । प्रसादात्प्रियसङ्गाच भवेदिष्टार्थलाभतः ॥' अत्रेष्टार्थलाभज- तो हर्पः । अपाङ्गस्फुरणस्येष्टार्थलाभ हेतुलात् । 'मुखे नेत्रे प्रसन्नत्वात्प्रियोक्ति- पुलकोद्गमः । दानत्यागपरीरम्भैरभिनेयो भवेदयम् ॥ इटालाभादिष्टनाशादनि- पप्तेश्च दैन्यतः । चित्तस्यैकाग्रता चिन्ता' । अत्र चिन्तेष्टालाभजनिता । 'स्मरणं अनुपस्मृतिः॥ संतापोच्छ्वास निश्वासा मान्यमिन्द्रियकर्मणाम्। अधोमुखत्वमित्याद्यै- . भिनेयो भवेदयम् ॥ अनौजस्त्वं तु मनसो दैन्यमित्यभिधीयते । मनःसंतापदारिद्र्य- वेन्तौत्सुक्यादिभिर्भवेत्॥' अत्रौत्सुक्यजनितं दैन्यम्।' अङ्गानामपि शैथिल्यं देहसं- कारवर्जनम्। अश्ञ्चितं भरतेऽस्मिन्वै अनुभावाः प्रदर्शिताः॥' इति ॥ भोः, चतुष्पद- स्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपस्थापित आत्मा तत्रभवत्या ॥ जनमिमभित्यादि । नाथ मिनू, इमं जनम् । मामित्यर्थः । अनुरक्तं स्निग्धम् । त्वयीति शेषः । विद्धि जा- हि । इत्येवंविधे ये गीते । वचनं 'णाह मं पराहीणं' इत्यादिवाक्यं स्वाङ्ग निर्देश- पूर्वमात्मशरीरप्रदर्शनपूर्वं यथा भवति तथाभिनयन्त्या हस्तादिभिः प्रकाशीकुर्वत्या अनया मालविकया धारिणीसंनिकर्षाद्विहितां प्रणयगतिं मम स्नेहप्रवृत्तिमदृष्ट्वा - क्षत्विा । अनुभावानामप्रकाशनादिति भावः । सुकुमारप्रार्थनाव्याजं सुकुमारा मृ

मालविकाग्निमित्रे विदूषकः - भोदि', चिट्ठ किंचि । वो विसुमरिदो कम्म भेदो । तं दाव पुच्छिस्सम् । गणदासः - भद्रे, उपदेशविशुद्धा यातुमर्हसि ।

( मालविका निरृत्य स्थिता 1 )

। राजा - ( आत्मगतम् ।) अहो, सर्वास्ववस्थासु चारुता शोभान्तरं पुष्यति । तथा हि ।

वामं संधिस्तिमितवलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे
कृत्वा श्यामाविटपसदृशं स्रस्तमुक्तं द्वितीयम् ।
पादाङ्गुष्ठालुलितकुसुमे कुट्टिमे पातिताक्षं
नृत्तादस्याः स्थितमतितरां कान्तमृज्वायतार्थम् ॥ ६ ॥

देवी - णं गोदमवअणं वि अज्जो हिजए करेदि । गणदासः - देवि, मा मैवम् । दैवप्रत्ययात्संभाव्यते सूक्ष्मद- शिता गौतमस्य ।

मन्दोऽप्यमन्दतामेति संसर्गेण विपश्चितः ।
'पङ्कच्छिदः फलस्येव निकपेणाविलं पयः ॥ ७ ॥

१. भवति, तिष्ठ किंचित् । वो विस्मृतः कर्मभेदः । तं तावत्प्रक्ष्यामि ।

२. ननु गौतमवचनमप्यार्यो हृदये करोति ।

दुला । रसनीयेत्यर्थः । सा चासौ प्रार्थना सैव व्याजोऽपदेशो यस्मिन्कर्मणि तत्तथो- तम् । अहमुक्त इवोदित इव ॥ भवति तिष्ठ किंचित्क्षणमात्रम् । वो विस्मृतः कर्म- भेदः । तं तावत्प्रक्ष्यामि ॥ वाममित्यादि । संधिस्तिमितवलयं संधौ मणिबन्धे स्तिमितं निश्चलं वलयं कङ्कणं यस्य स तथोक्तः । तं वामं सव्यं हस्तं नितम्बे न्यस्य निधाय । श्यामाविटपसदृशं फलिनीशाखासंनिभं द्वितीयं दक्षिणं हस्तं स्रस्तमुक्तं स्तं शिथिलं यथा भवति तथा मुक्तं विसृष्टम् । लम्बितमित्यर्थः । कृत्वा विधाय । पादाङ्गुष्ठालुलितकुसुमे पादाङ्गुष्टेनालुलितमामृष्टं कुसुमं यस्य तत्तथोक्तं तस्मिन्कुट्टिमे । स्फटिकादिखचितस्थले पातिते व्यापारिते अक्षिणी यस्मिन्कर्मणि तथोक्तम् । ऋज्वायतार्धम् ऋजु अवक्रमायतं दीर्घ अधं शरीरस्योर्ध्वभागो यस्य तत्तथोक्तम् । अस्याः स्थितमवस्थानं नृत्तान्नर्तनादतितरामत्यर्थं कान्तं मनोहरं भवति । अत्र वाक्यस्य विशेषितत्वात्पुष्पं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ ननु गौतमवचनमप्याय हृदये करोति ॥ मन्दोऽप्यमन्दतामेतीति । स्पष्टोऽर्थः । अस्य वाक्यस्योपप-

द्वितीयोऽङ्कः ।

विदूषकं विलोक्य) ततः शृणुमो वयं विवक्षितमार्यस्य । विदूषकः—(गणदासं विलोक्य ) कोसिई दाव पुच्छ । पच्छा तो मए कम्मभेदो दिट्टो तं भणिस्सं । गणदासः - भगवति, यथादृष्टमभिधीयताम् । गुणो वा दोषो वा । परिव्राजिका – यथादृष्टं सर्वमनवद्यम् । कुतः । अङ्गैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः

:
पादन्यासो लयमनुगतस्तन्मयत्वं रसेषु ।
शाखायोनिर्मृदुरभिनयस्तद्विकल्पानुवृत्तौ
भावो भावं नुदति विषयाद्रागबन्धः स एव ॥ ८ ॥

गणदासः - देवः कथं वा मन्यते । राजा - वयं स्वपक्षे शिथिलाभिमानाः संवृत्ताः । गणदास:- - अद्य नर्तयितास्मि । -

१. कौशिकीं तावत्पृच्छ । पश्चाद्यो मया कर्मभेदो दृष्टस्तं भणिष्यामि ।

तमत्त्वादुपन्यासो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । कौशिकीं तावत्पृच्छ । पश्चाद्यो या कर्मभेदो दृष्टस्तं भणिष्यामि ॥ अङ्गैरित्यादि । अन्तर्निहितवचनैरन्तर्नि- रेतान्यभ्यन्तरस्थापितानि वचनानि पदानि यैस्तैरङ्गैर्हस्वादिभिः । अत्राभ्यासपा- वादङ्गानां स्वत एवान्तर्निहितवचनवमुत्प्रेक्षितमिति मन्तव्यम् । अर्थो गीतार्थः म्यकू साधु । सूचितः प्रकाशितः । पादन्यासः पादस्य न्यासो विन्यासः । लयम- रंगतोऽनुसृतः । लयो नाम तालमानम् । 'तालवर्ती तु यः कालः स काललयना- यः' इत्युक्तत्वात् । अत्र पादन्यासस्य स्वतो लयानुसरणमभ्यासपाटवादिति मन्तव्यम् । रसेषु रसविषयेषु तन्मयत्वं तादात्म्यम् । रसात्मता भवतीत्यर्थः । पत्र रसशब्देनोपचारात्परितोषातिशयवत्त्वादिभावाः कथ्यन्ते । प्रकृतरसस्यैकत्वा- .सेष्विति बहुवचनानुपपत्तिप्रसङ्गात् । अभिनयः प्रयोगः । यथोक्तम् —' प्रयोगो ! तु नाट्यादेर्भवेदभिनयो हि सः' इति । शाखायोनिः शाखा योनिः प्रभवो यस्य स थोक्तस्तथाविधः सन् । मृदुः सुकुमारः । शाखा नाम नृत्तहस्तानां मानप्रचारः । थोक्तम् -'शाखा तु नृत्तहस्तानां या मात्रोचितनर्तना' इति । तद्विकल्पानु- त्तौ तस्याभिनयस्य विकल्पो भेदस्तस्यानुवृत्तिरनुगतिः प्राप्तिः । तस्यां सत्यां वः अभिनीयमानो निर्वेदादिर्विषयादाश्रयात् । प्रकृतात्स्थान इत्यर्थः । भावं

मालविकाग्निमित्रे

उपदेशं विदुः शुद्धं सन्तस्तमुपदेशिनः ।
श्यामायते न युष्मासु यः काञ्चनमिवामिषु ॥ ९ ॥

देवी – दिट्ठिआ अपरिक्खदाराहणेण अज्जो वड्ढइ । गणदासः -- देवपरिग्रह एव वृद्धिहेतुः । ( विदूषकं विलोक्य ।) गौतम, वदेदानीं यत्ते मनसि वर्तते । - विदूषकः — ढमोपदेसदंसणे पुढमं बह्मणस्स पूआ कादवा । सा णं वो विसुमरिदा । परिव्राजिका - अहो प्रयोगाभ्यन्तरः प्रश्नः ।

( सर्वे प्रहसिताः । ) ( मालविका स्मितं करोति । )

राजा - (आत्मगतम् । ) उपात्तसारश्चक्षुषा मे स्वविषयः । यदनेन

स्मयमानमायताक्ष्याः किंचिदभिव्यक्तदशनशोभि मुखम् ।
असमग्रलक्ष्य केसरमुच्छ्रसदिव पङ्कजं दृष्टम् ॥ १० ॥

गणदासः - महाब्राह्मण, न खलु प्रथमं नेपथ्यप्रदर्शनमिदम् । अन्यथा कथं त्वामर्चनीयं नार्चयिष्यामः । विदूषकः -- मैं णाम मुद्धचादरण विअ सुक्खवणगज्जिदे

१. दिष्ट्या परिक्षताराधनेनार्यो वर्धते ।

२. प्रथमोपदेशदर्शने प्रथमं ब्राह्मणस्य पूजा कर्तव्या । सा ननु वो

विस्मृता ।

३. मया नाम मुग्धचातकेनेव शुष्कधनगर्जितेऽन्तरिक्षे जलपानमिष्टम् ।

अथवा पण्डितसंतोषप्रत्यया ननु मूढजातिः । यतोऽत्रभवत्या शोभनं भणितं ततोऽस्यै इदं पारितोषिकं प्रयच्छामि । पूर्वाभिनीतं संचारिणं नुदत्यपाकरोति । रागबन्धो रञ्जनत्वयोगः स एव । पूर्वे यादृशस्तादृश एवेत्यर्थः ॥ उपदेशं विदुरित्यादि । उपदेशिनः शिक्षकस्य । युष्मासु युष्मदृशेषु । विवेकिष्वित्यर्थः । न श्यामायते न मलिनीभवति । 'लोहि- तादिडाज्भ्यः क्यप्' । 'वा क्यषः' इति विकल्पादात्मनेपदम् ॥ दिष्ट्या अपरिक्ष- ताराधनेनार्यो वर्धते ॥ प्रथमोपदेशदर्शने प्रथमं ब्राह्मणस्य पूजा कर्तव्या । सा ननु वो विस्मृता । अत्र परिहासस्य गम्यमानत्वान्नर्मेति संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ स्मयमानमित्यादि । स्पष्टोऽर्थः । मया नाम मुग्धचात केनेव शुष्कघनगर्जितेन्त-

द्वितीयोऽङ्कः ।

अन्तरिक्खे जलपाणं इच्छिदं । अहवा पण्डिदसंतोसपच्चयाणं मूढजादी जदो अत्तहोदीए सोहणं भणिदं तदो से इमं पारि- तोसिअं पअच्छामि । ( इति राज्ञो हस्तात्कटकमाकर्षति । ) देवी - चिंह दाव । गुणन्तरं आणन्तो किंणिमित्तं तुमं आ- हरणं देसि । . विदूषकः – परकेरअंति करिअ । देवी - ( आचार्य विलोक्य) अज्ज गणदास, दंसिदोवदेसा दे सिस्सा । गणदासः - वत्से, प्रतिष्ठखेदानीम् ।

( मालविका स्नेहाचार्येण निष्क्रान्ता ।)

विदूषकः - ( जनान्तिकम् ) ऐत्तिओ मे मादिविहवो भवन्तं सेविदुं । राजा - अलमलं परिच्छेदेन । अहं हि

भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णोर्हृदयस्य महोत्सवावसानमिव ।
द्वारपिधानमिव धृतेर्मन्ये तस्यास्तिरस्करणम् ॥ ११ ॥

१. तिष्ठ तावत् । गुणान्तरमजानन्किंनिमित्तं त्वमाभरणं ददासि ।

२. परकीयमिति कृत्वा ।

३. आर्य गणदास, दर्शितोपदेशा ते शिष्या ।

४. एतावान्मे मतिविभवो भवन्तं सेवितुम् ।

रिक्षे जलपानमिष्टम् । अथवा पण्डितसंतोषप्रत्यया ननु मूढजातिः । यतोऽत्रभ- त्या शोभनं भणितं ततोऽस्यै इदं पारितोषिकं प्रयच्छामि ॥ तिष्ठ तावत् । गुणा- न्तरमजानन्किनिमित्तं लमाभरणं ददासि ॥ परकीयमिति कृत्वा ॥ आर्य गण- दास, दर्शितोपदेशा ते शिष्या । अनेन मालविकानिर्गमनहेतुना देवीवचनेन राज्ञो हितरोधनान्निरोधो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ एतावान्मे मतिविभवो भवन्तं सेवितुम् ॥ भाग्यास्तमयमित्यादि । तस्या मालविकायास्तिरस्करणं तिरोधान मक्ष्णोर्ने त्रयोर्भाग्यास्तमयमिव भाग्यस्य भागधेयस्यास्तमयमिव नाशमिव । हृदयस्य मनसो महोत्सवस्यावसानमन्तमिव । धृतेः प्रीतेर्द्वारपिधानमिव द्वारस्य प्रवेशमार्गस्य पिधानं तिरोधानमिव । मन्ये संभावयामि । अत्रार्तेर्गम्यमानत्वाद्वि-

मालविकाग्निमित्रे विदूषकः - ( जनान्तिकम् ।) दैलिदो विअ आदुरो वेज्जेण ओ- सदं दीअमाणं इच्छसि । -

( प्रविश्य 1 ) (नेपथ्ये ।)

हरदत्तः — देव, मदीयमिदानीं प्रयोगमवलोकयितुं क्रियतां प्रसादः । राजा - (आत्मगतम् ।) अवसितो दर्शनार्थः । ( दाक्षिण्यमवलम्ब्य प्रकाशम् ।) ननु पर्युत्सुका एव वयम् । हरदत्तः - अनुगृहीतोऽस्मि ।

वैतालिकः — जयतु जयतु देवः । उपारूढो मध्याह्नः । तथा हि । -

पत्रच्छायासु हंसा मुकुलितनयना दीर्घिकापद्मिनीनां
सौधान्यत्यर्थतापाद्वलभिपरिचयद्वेषिपारावतानि ।
विन्दुक्षेपान्पिपासुः परिसरति शिखी भ्रान्तिमद्वारियां
सर्वैरुस्रैः समग्रस्त्वमिव नृपगुणैदप्यते सप्तसप्तिः ॥ १२ ॥

विदूषकः - अविहा अविहा । अह्माणं उण भोअणवेला उव- ट्टिदा । उदवेलादिकमे चिइच्छआ दोसं उदाहरन्ति । ( हरदत्तं विलोक्य 1 ) किं दाणिं भणसि । हरदत्तः - नास्ति वचनस्यान्यस्यावकाशोऽत्र । राजा - तेन हि त्वदीयमुपदेशं वो वयं द्रक्ष्यामः । विश्राम्यतु भवान् । हरदत्तः - यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः । )

१. दरिद्र इवातुरो वैद्येनोपधं दीयमानमिच्छसि ।

२. अविध अविध । अस्माकं पुनर्भोजनवेलोपस्थिता । उचितवेलातिक्रमे

चिकित्सका दोषमुदाहरन्ति । किमिदानीं भणसि । धुतं नाम संध्यङ्गमुक्कं भवति ॥ दरिद्र इवातुरो वैद्येनौषधं दीयमानमिच्छसि ॥ पत्रच्छायेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अविध अविध । अस्माकं पुनर्भोजनवेलोप- स्थिता । उचितवेलातिक्रमे चिकित्सका दोषमुदाहरन्ति । किमिदानीं भणसि ॥

द्वितीयोऽङ्कः ।

देवी — बिट्टेदु अज्जउत्तो मज्जणविहिम् । विदूषकः - भोदि, विसेसेण पाणभोअणं तुवरावेहि । परिव्राजिका- (उत्थाय । ) स्वस्ति भवते ( इति सपरिजनया देव्या सह निष्क्रान्ता । ) विदूषकः - भो अस्स, ण केवलं रूवे, सिप्पेवि अद्दुदीआ मालविआ । राजा - वयस्य,

अव्याजसुन्दरीं तां विज्ञानेन ललितेन योजयता ।
परिकल्पितो विधात्रा वाणः कामस्य विषदिग्धः ॥ १३ ॥

किंबहुना । सखे, चितथिन्तव्योऽस्मि । विदूषकः - भवदावि अहं । दिढं विपणिकन्दु विअ मे अ- रब्भन्तरं दज्झइ । राजा - एवमेव भवान्सुहृदर्थेऽपि त्वरताम् । --- विदूषक - हीदी खणो । किं तु मेहावलीणिरुद्धा जोण्हा विअ परोहीणदंसणा तत्तहोदी । भवं वि सूणापरिसरचरो विअ

१. निर्वर्तयत्वार्यपुत्रो मज्जनविधिम् ।

२. भवति, विशेषेण पानभोजनं त्वरय ।

३. भो वयस्य, न केवलं रूपे, शिल्पेऽप्यद्वितीया मालविका ।

४. भवताप्यहम् । दृढं विपणिकन्दुरिव म उदराभ्यन्तरं दह्यते ।

५. गृहीतः क्षणः । किं तु मेघावलीनिरुद्धा ज्योत्स्नेव पराधीनदर्शना तत्र-

भवती । भवानपि सूनापरिसरचर इव विहङ्ग आमिषलोलुपो भीरुकश्च । तदनातुरो भूत्वा कार्यसिद्धिं प्रार्थयमानो मे रोचसे । , निर्वर्तयत्वार्यपुत्रो मज्जनविधिम् ॥ भवति विशेषेण पानभोजनं वरय ॥ भो वयस्य, न केवलं रूपे, शिल्पेऽप्यद्वितीया मालविका ॥ अव्याजसुन्दरीमि- त्यादि । ललिते सुभगेन विज्ञानेन संगीतकलापरिज्ञानेन ॥ भवताप्यहम् । दृढं विपणिकन्दुरिव म उदराभ्यन्तरं दह्यते । विपणिकन्दुर्नाम पण्यवीथिकायां पिष्टपचनपात्रम् । 'कन्दुर्ना स्वेदनी स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ एवमेवेत्यादि । एवमेवेत्थमेव । यथा भवान्भोजनरूपे स्वकार्ये त्वरते तथा सुहृदर्थे मदर्थे माल- विका पुनर्दर्शने वरताम् । अत्र दृष्टनष्टस्य बीजस्यानुसर्पणात्परिसर्प इति संध्यङ्ग- मुक्तं भवति ॥ गृहीतः क्षणः । किं तु मेघावली निरुद्धा ज्योत्स्नेव पराधीनदर्शना

मालविकाग्निमित्रे विहंगो आमिसलोलुओ भीरुओ अ । ता अणादुरो भविअ कज्जसिद्धिं पत्थेन्तो मे रोअसि । राजा — कथमनातुरो भविष्यामि ।

सर्वान्तःपुरवनिताव्यापारप्रतिनिवृत्तहृदयस्य ।
सा वामलोचना मे स्नेहस्यैकायनीभूता ॥ १४ ॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )

इति द्वितीयोऽङ्कः । तत्रभवती । भवानपि सूनापरिसरचर इव विहङ्ग आमिषलोलुपो भीरुकच । तस्मादनातुरो भूला कार्यसिद्धिं प्रार्थयमानो मे रोचते । अत्र सान्त्वनस्य गम्य- मानलात्पर्युपासनं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ सर्वान्तःपुरेत्यादि । यत्स्नेहम्य प्रेम्ण एकायनीभूता । एकं केवलमयनं स्थानम् । आश्रय इत्यर्थः । तद्भूता । अत्राने मालविकाया निष्क्रमणेन कथाविच्छेदे सति सर्वान्तःपुरेत्यादिना गम्य- मानो राज्ञोऽभिलाषातिशय उत्तराङ्ककथाहेतुत्वाद्विन्दुरियनुसंधेयम् ॥ इति श्रीकाटयवेमभूपविरचिते कुमारगिरिराजीये मालविकाग्निमित्र व्याख्याने द्वितीयोऽङ्कः ॥

तृतीयोऽङ्कः । तृतीयोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशति परिव्राजिकायाः परिचारिका समाहितिका 1) (ततः प्रविशत्युद्यानपालिका । )

समाहितिका – आणत भअवदीए । समाहिदिए, देवीए उवायणत्थं बीअऊरअं गेव्हिय आअच्छति । जाव पमदवणपा- लिअं महुअरिअं अण्णेसामि । ( परिक्रम्यावलोक्य) एसा तवणीआ- सोअं ओलोअन्ती चिदि । जाव णं उवसप्पामि ।

प्रथमा - ( उपसत्य ) हुअरिए, अवि सुहो दे उज्जाणवावारो द्वितीया - अह्मो समाहिदिआ । सहि, सागदं ते । समाहितिका – हेला, भगवदी आणवेदि । अरितपाणिणा अह्मारिसजणेण तत्तहोदी देवी देक्खिदा । ता बीअपूरएण सुस्सू- सिदुं इच्छामिति । मधुकरिका - "णं संणिहिदं बीजपूरअं । कहेहि दाब अ-

१. आज्ञप्तास्मि भगवत्या । समाहितिके, देव्या उपायनार्थं बीजपूरकं गृ-

हीत्वागच्छेति । यावत्प्रमदवनपालिकां मधुकरिकामन्विष्यामि । एषा तप- नीयाशोकमवलोकयन्ती तिष्ठति । यावदेनामुपसर्पामि ।

२. मधुकरिके, अपि सुखस्त उद्यानव्यापारः ।

३. अहो समाहितिका । सखि, स्वागतं ते ।

४. सखि, भगवत्याज्ञापयति । अरिक्तपाणिनास्माद्दशजनेन तत्रभवती

देवी द्रष्टव्या । तद्वीजपूरकेण शुश्रूषितुमिच्छामीति ।

४. ननु संनिहितं बीजपूरकम् । कथय तावदन्योन्यसंघर्षितयोर्नाट्याचा-

ययोरुपदेशं दृष्ट्वा कतरो भगवत्या प्रशंसितः । कविरिदानीमङ्कान्तरमारभमाणः कथासंघटनार्थं प्रथमं प्रवेशकं नामार्थोपक्षे- पर्क प्रस्तौति - ततः प्रविशतीत्यादिना ॥ आज्ञप्तास्मि भगवत्या । समाहितिके, देव्या उपायनार्थं बीजपूरकं गृहीत्वा गच्छेति । यावत्प्रमदवनपालिकां मधुकरिकाम- न्विष्यामि । एषा तपनीयाशोक मवलोकयन्ती तिष्टति । यावदेनामुपसर्पामि ॥ मधु- किरिके, अपि सुखस्त उद्यानव्यापारः । अहो समाहितिका । सखि, स्वागतं ते ॥ सखि, भगवत्याज्ञापयति । अरिक्तपाणिनास्मादृशजनेन तत्रभवती देवी द्रष्टव्या ।

मालविकाग्निमित्रे ष्णोष्णसंघरिसिदाणं णट्टाअरिआणं उवदेसं देक्खिअ कदरो भभ- वदीए पसंसिदो । समाहितिका — देवेवि किल आअमिणा पओअणिउणा अ । किंतु सिस्सागुणविसेसेण मालविआए उवदेसो पसंसिदो । मधुकरिका — अह मालविगदं कोलीणं किंति सुणीअदि । समाहितिका — दिढं किल तस्सि साहिलासो भट्टा । किंतु केवलं धारिणीए चित्तं रक्खन्तो पहुत्तणं दसेदि । मालविआवि इमे दिसु अदमुत्ता विअ मालदीमाला मिलाणा लक्खि- अदि । अदो वरं ण जाणे । विसज्जेहि मं । 1 मधुकरिका - एदं साहावलम्बिदं बीअपूरअं गेव्ह । । 1 समाहितिका - तह । ( इति नाव्येन बीजपूरकं गृहीला ) हला तुमं व दो पेसलदरं साहुजणसुस्साए फलं पावेहि । ( इति प्र- स्थिता ।) 1

१. द्वापि किलागमनौ प्रयोगनिपुणौ च । किंतु शिष्यागुणविशेषेण

मालविकाया उपदेशः प्रशंसितः ।

२. अथ मालविकागतं कौलीनं किमिति श्रूयते ।

३. दृढं किल तस्यां साभिलापो भर्ता । किंतु केवलं धारिण्याश्चित्तं

रक्षन्प्रभुत्वं दर्शयति । मालविकाप्येषु दिवसेष्वनुभूतमुक्तेव मालतीमाला म्लाना लक्ष्यते । अतः परं न जाने । विसृज माम् ।

४. एतच्छाखावलम्बितं बीजपूरकं गृहाण ।

५. तथा । सखि, त्वमप्यतः पेशलतरं साधुजनशुश्रूषायाः फलं प्राप्नुहि ।

तस्माद्बीजपूरकेण शुश्रूषितुमिच्छामीति ॥ ननु संनिहितं बीजपूरकम् । कथय तावद- न्योन्यसंघर्षितयोर्नाट्याचार्ययोरुपदेशं दृष्ट्वा कतरो भगवत्या प्रशंसितः ॥ द्वावपि कि- लागमिनौ प्रयोगनिपुणौ च। किंतु शिष्यागुणविशेषेण मालविकाया उपदेशः प्रशं- सितः ॥ अथ मालविकागतं कौलीनं लोकवार्ता किमिति श्रूयते ॥ दृढं किल तस्यां साभिलाषो भर्ता किंतु केवलं धारिण्याश्चित्तं रक्षन्प्रभुत्वं दर्शयति । मालविकाप्येषु दिवसेष्वनुभूतमुक्तेव मालतीमाला म्लाना लक्ष्यते । अतः परं न जाने । विसृज माम् ॥ एतच्छाखावलम्बितं बीजपूरकं गृहाण ॥ तथा । सखि, त्वमप्यतः पेशलतरं साधुजन शुश्रूषायाः फलं प्राप्नुहि ॥ सखि, सममेव गच्छावः । अहमप्यस्य चिरायमा-

तृतीयोऽङ्कः ।

मधुरिका – हेला, समं एव गच्छा । अहं वि इमस्स चि- राजमाणकुसुमोग्गमस्त तवणीआसोअस्स दोहलनिमित्तं देवीए विणावे । समाहितिका - जुज्जइ । अहिआरो क्खु तुह ।

( इति निष्क्रान्ते ) (ततः प्रविशति कामयमानावस्थो राजा विदूषकश्च । )

इति प्रवेशकः ।

राजा - (आत्मानं विलोक्य ।)

शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुखे
भवेत्सास्रं चक्षुः क्षणमपि न सा दृश्यत इति ।
तया सारङ्गाक्ष्या त्वमसि न कदाचिद्विरहितं
प्रसक्ते निर्वाण हृदय परितापं व्रजसि किम् ॥ १ ॥

विदूषकः - अलं भवदो धीरं उज्झिन परिदेविदेण । दिट्ठा म तत्तहोदीए मालविआए पिअसही बउलावलिआ । सुणाविदो अअं अत्थो जो भवदा संदिठ्ठो ।

१. सखि सममेव गच्छावः । अहमप्यस्य चिरायमाणकुसुमोद्गमस्य

तपनीयाशोकस्य दोहदनिमित्तं देव्यै विज्ञापयामि ।

२. युज्यते । अधिकारः खलु तव ।

३. अलं भवतो धीरतामुज्झित्वा परिदेवितेन । दृष्टा मया तत्रभवत्या

मालविकायाः प्रियसखी बकुलावलिका । श्रावितोऽयमर्थो यो भवता संदिष्टः । णकुसुमोद्गमस्य तपनीयाशोकस्य दोहदनिमित्तं देव्यै विज्ञापयामि ॥ युज्यते । अधि- कारः खलु तव॥ इति प्रवेशकः ॥ ततः प्रविशतीत्यादि । कामयमानावस्थः । कामयमानानां कामिनामवस्थेवावस्था दशा यस्य स तथोक्तः ॥ शरीरमित्यादि । दयिता लिङ्गनमुखे प्रियाभिष्वङ्गसौख्येऽसत्य विद्यमाने सति शरीरं वपुः क्षामं स्यात्कृशं भवेत् । क्षणमपि क्षणमात्रमपि सा मालविका न दृश्यत इति न लक्ष्यत दृति चक्षुः साखं सवाष्पं भवेत्स्यात् । हे हृदय चित्त, सारङ्गाक्ष्या हरिणनेत्रया तया मालविकया कदाचिनातुचिद्विरहितं वियुक्तं नासि न भवसि । अतस्तस्मात्कारणान्निर्वाणे सुखे माल० ४

मालविकाग्निमित्रे राजा - ततः किमुक्तवती । विदूषकः - विणा वेहि । अणुगहीदसि इमिणा णिओएण । किंतु सा तवस्सिणी देवीए अहिअं रक्खन्तीए णाअरक्खिदो विअ णिही ण सुहं समासादइदवा । तहवि घटइस्सं ति । राजा - भगवन् संकल्पयोने, प्रतिबन्धवत्सु चापि विषयेष्वभि- निवेशकारी किं तथा प्रहरसि यथा जनोऽयं न कालान्तरक्षमो भवति । (सविस्मयम् ।)

क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी
क्व च ते विश्वसनीयमायुधम् ।
मृदु तीक्ष्णतरं यदुच्यते
तदिदं मन्मथ दृश्यते त्वयि ॥ २ ॥

विदूषकः - णं भणामि तस्सि साहणिजे किदो उवक्खेओ । पज्जवत्थावेदु भवं अप्पाणं । राजा - अथेमं दिवसशेषमुचितव्यापारविमुखेन चेतसा क्वनु खलु यापयामि ।

१. विज्ञापय । अनुगृहीतास्म्यनेन नियोगेन । किंतु सा तपस्विनी

देव्याधिकं रक्षन्त्या नागरक्षित इव निधिर्न सुखं समासादयितव्या । तथापि घटयिष्यामीति ।

२. ननु भणाभि तस्मिन्साधनीये कृतः उपक्षेपः । पर्यवस्थापयतु भवा-

नात्मानम् । प्रसक्ते प्रस्तुते सति किं किमर्थं परितापं संतापं व्रजसि प्राप्नोषि ॥ अलं भवतो धीर तामुज्झित्या परिदेवितेन । दृष्टा मया तत्रभवत्या मालविकायाः प्रियसखी बकुला- वलिका । श्रावितोऽयमर्थो यो भत्रता संदिष्टः ॥ विज्ञापय । अनुगृहीतास्म्यनेन नियोगेन । किंतु सा तपखिनी देव्याधिकं रक्षन्त्या नागरक्षित इव निधिर्न सुख समासादयितव्या । तथापि घटयिष्यामिति । अत्र तपस्विनीति करुणापात्रमुच्यते । 'तपस्वी करुणापात्रम्' इति हलायुधः । अत्र प्राप्तिसंभावनया प्रात्याशा नाम तृ- तीयावस्था सूचिता । अनया प्राप्याशया बिन्दोः समन्वयाद्गर्भसंधिरिति मन्तव्यम् ॥ क्व रुजेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ ननु भणामि तस्मिन्साधनीये कृत उपक्षेपः । पर्य

तृतीयोऽङ्कः ।

1 विदूषकः - अज्ज एव पुढमावदारसुहआणि रक्तकुरबआणि 'उवाअणं पेसिअ णववसन्तावदारववदेसेण इरावदीए णिउणिआमु हेण पत्थिदो भवं । इच्छामि अज्जउत्तेण सह दोलाहिरोहणं अणुह- विदुं ति । भवदावि से पडिण्णादं । ता पमदवणं एव गच्छल । राजा - न क्षममिदम् । विदूषकः — के विअ । राजा – वयस्य, निसर्गनिपुणाः स्त्रियः । कथमन्यसंक्रान्तहृदय- मुपलालयन्तमपि ते सखी न मां लक्षयिष्यति । अतः पश्यामि ।

उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं
बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः ।
उपचार विधिर्मनखिनीनां
न तु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ॥ ३ ॥

१. अद्यैव प्रथमावतारसुभगानि रक्तकुरबकाण्युपायनं प्रेष्य नववसन्ता -

वतारव्यपदेशेनेरावत्या निपुणिकामुखेन प्रार्थितो भवान् । इच्छाम्यार्यपु- त्रेण सह दोलाधिरोहणमनुभवितुमिति । भवताप्यस्यै प्रतिज्ञातम् । तत्प्रमद- वनमेव गच्छावः ।

२. कथमिव ।

वस्थापयतु भवानात्मानम् । अत्र 'कृत उपक्षेपः' इत्यनेन कपटोपाय कल्पनाया गम्य- मानश्वेनाभूताहरणं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ अद्यैव प्रथमावतारसुभगानि रक्त- कुरवकाण्युपायनं प्रेष्य नववसन्तावतारव्यपदेशेनेरावत्या निपुणिका मुखेन प्रार्थितो भवान् इच्छाम्यार्यपुत्रेण सह दोलाघिरोहणमनुभवितुमिति । भवताप्यस्यै प्रतिज्ञा • तम् । तस्मात्प्रमदवनमेव गच्छावः ॥ कथमिव ॥ उचित इति । प्रणय इरावत्याः प्रार्थना विहन्तुं प्रतिषेद्धमुचितोऽर्हो वरं मनाक्प्रियम् । अयं पक्षः किंचित्साधुरि- त्यर्थः । हि यस्मात्कारणात्खण्डन हेतव ईर्ष्याकोपकारणानि बहवोऽनेके दृष्टा मया लक्षिताः । खण्डनहेतुदर्शनेऽप्युपचारविशेषैः प्रलोभ्यतामित्यत आह—उपचा- रेति । भावशून्यः प्रेमरहितं उपचार विधिरिष्टाचरणं पूर्वाभ्यधिकोऽपि पूर्वस्मादुप- चार विधेरतिशयितो मनखिनीनां तु प्रशस्तमनसां पुनः । विवेकवतीनामित्यर्थः । उपचार विधिर्न भवति । किंत्वपचारविधिरित्यर्थः । अत्र नञर्थस्तद्विरोधः ॥

मालविकाग्निमित्रे विदूषकः - गीरिहदि भवं अन्तेउरपडिट्ठिदं दक्खिण्णं एक्क पदे पिट्ठदो कादुम् । राजा - ( विचिन्य ।) तेन हि प्रमदवनमार्गमादेशय । विदूषकः - दो इदो भवं ।

( उभौ परिक्रामतः । ) ( उभौ प्रविशतः । )

विदूषकः - ऐदं पमदवणं पवणदरचलाहिं पल्लवङ्गुलीहिं तुव - रेदि विअ भवन्तं पवेसिदुं । पश्य राजा - ( स्पर्शसुखं रूपयित्वा । ) अभिजातः खलु वसन्तः । सखे,

आमत्तानां श्रवणसुभगैः कूजितैः कोकिलानां
सानुक्रोशं मनसिजरुजः सह्यतां पृच्छतेव ।
अङ्गे चूतप्रसवसुरभिर्दक्षिणो मारुतो मे
सान्द्रस्पर्शः करतल इव व्यापृतो माधवेन ॥ ४ ॥

विदूषकः - विस णिव्बुदि लाहा अ ।

विदूषकः - अवहाणेण दिहिं देहि । एवं खु भवन्तं विअवि-

१. नार्हति भवानन्तःपुरप्रतिष्ठितं दाक्षिण्यमेकपदे पृष्ठतः कर्तुम् ।

२. इत इतो भवान् ।

३. एतत्प्रमदवनं पवनदरचलाभिः पलवाङ्गुलिभिस्त्वरयतीव भवन्तं

प्रवेष्टुस् ।

४. प्रविश निर्वृतिलाभाय ।

५. अवधानेन दृष्टिं देहि । एतत्खलु भवन्तमिव विलोभयितुकामया

मधुलक्ष्म्या युवतिवेषलज्जयितृकं वसन्तकुसुमनेपथ्यं गृहीतम् ।
नार्हति भवानन्तःपुर प्रतिष्ठितं दाक्षिण्य मेकपदे पृष्ठतः कर्तुम् ॥ इत इतो भवान् ॥

एतत्प्रमदवनं पवनदरचलाभिः पलवाङ्गुलीभिस्त्वरयतीव भवन्तं प्रवेष्टुम् ॥ आम- ज्ञानामित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ प्रविश निरृतिलाभाय ॥ अवधानेन दृष्टिं देहि । एत- खलु भवन्तमिव विलोभयितुकामया मधुलक्ष्म्या युवतिवेषलज्जयितृकं वसन्तकु-

तृतीयोऽङ्कः ।

इदुकामाए महुलच्छीए जुवइवेसलज्जापइत्तअं वसन्तकुसुमणे- त्थं गहीदं । राजा - ( विस्मयात् । ) एतदवलोकयामि ।

रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिम्बाधरालक्तकः
प्रत्याख्यातविशेषकं कुरबकं श्यामावदातारुणम् ।
आक्रान्ता तिलकक्रिया च तिलकैर्लमद्विरेफाञ्जनैः
सावज्ञेव मुखप्रसाधनविधौ श्रीर्माधवी योषिताम् ॥ ५ ॥

(उभौ नाट्येनोद्यानशोभां निर्वर्णयतः । ) (ततः प्रविशति पर्युत्सुका मालविका ।)

मालविका -- अविण्णादहिअअं भट्टारं अहिलसन्ती अप्पणो

१. अविज्ञातहृदयं भर्तारमभिलषन्त्यात्मनोऽपि तावज्जामि । कुतो

भवः स्निग्धस्य सखीजनस्येमं वृत्तान्तमाख्यातुम् । न जानेऽप्रतिकारगुरुकां दन कियन्तं कालं मनो मां नेष्यतीति । आ, कुत्र खलु प्रस्थितास्मि । [दिष्टास्मि देव्या । गौतमचापला दोलापरिभ्रष्टायाः सरुजो मम चरणः । तावद्गत्वा तपनीयाशोकस्य दोहदं निर्वर्तयेति । यद्यसौ पञ्चरात्राभ्यन्तरे सुमं दर्शयति, ततोऽहमभिलाषपूरयितृकं प्रसादं दास्यामीति । यावन्नियो- भूमिं प्रथमं गता भवामि, तावदनुपदं मम चरणालंकारहस्तया बकुलावलि- भागन्तव्यम्, परिदेवयिष्यामि तावद्विस्रब्धं मुहूर्तकम् । नेपथ्यं गृहीतम् ॥ रक्ताशोकेत्यादि । बिम्बाधरे । बिम्बमिवाधरस्तस्मिन् । शेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति विशेषण समासः । ' उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्या - ओगे' इत्युपमितसमासस्तु कविभिरत्र ग्राम्ये (प्रायेण नाङ्गीकृतः । अलक्तको लाक्षा । शोकरुचा रक्ताशोककुसुमस्य रुचा कान्त्या विशेषितगुणः । विशेषितोऽतिशयित- रस्कृत गुणो रागो यस्य स तथोक्तः । श्यामावदातारुणम् । श्यामं च तदवदातमरुणं तत्तथोक्तम् । 'वर्णो वर्णेन' इति कर्मधारयः । कुरबकं कुरबकपुष्पं प्रत्याख्यात विशे- म् । प्रत्याख्यातं तिरस्कृतं विशेषकं पत्रभङ्गो येन तथोक्तम् । लमद्विरेफाञ्जनै- 1: सक्तो द्विरेफो भ्रमर एवाजनं येषु तैस्तिलकैस्तिलककुसुमैस्तिलकक्रियापि लकस्य ललाटिकायाः क्रियाकान्तोलङ्घिता । परिभूतेत्यर्थः । माधवी मधु संबन्धिनी र्लक्ष्मीः । शोमेत्यर्थः । योषितां स्त्रीणां मुखप्रसाधनविधौ मुखालंकारकरणे वज्ञेवावमानेन सहितेव । अवमाननां कृतवतीवेत्यर्थः ॥ अविज्ञातहृदयं भर्ता -

मालविकाग्निमित्रे वि दाव लज्जेमि । कुदो विहवो सिणिद्धस्स सहीजणस्स इमं वुत्तन्तं आचक्खिदुं । ण जाणे अप्पडिआरगरुअं वेअणां केत्तिअं कालं मअणो मं णइस्सदित्ति । ( इति कतिचित्पदानि गत्वा । ) आ, कहिं खु पत्थिदह्नि । (इति स्मृतिमभिनीय 1 ) आदिसि देवीए । गोदमचावलादो दोलापरिभट्टाए सरुजो मह चलणो । तुमं दाव गदुअ तबणीआसो- अस्स दोहलं विट्टेहित्ति । जदि सो पञ्चरत्तब्भन्तरे कुसुमं दंसेदि, तदो अहं अहिलासपूरइत्तअं पसादं दाइस्सं ति । जाव णिओअभूमिं पुढमं गदा होमि, ताव अणुपदं मम चलणालंकारहत्थाए बउलावलिआए आअन्तवं परिदेवइस्सं ताव वीसद्धं मुहुत्तअं । ( इति परिक्रामति । ) विदूषकः - ( दृष्ट्वा 1 ) वैअस्स, एदं खु सीहुपाणुवेजिदस्स मच्छण्डिआ उवणदा । राजा - अयि किमेतत् । ' विदूषकः - ऐसा णादिपरिआरवेसा ऊसुअवअणा एआइणी मालव अदूरे वट्टदि । राजा - ( सहर्षम् 1 ) कथं मालविका । विदूषकः - अह ई । इं

१. वयस्य, एतत्खलु सीधुपानोद्वेजितस्य मत्स्यण्डिकोपनता ।

२. एपा नातिपरिचारवेषोत्सुकवदनैकाकिनी मालविकाऽदूरे वर्तते ।

३. अथ किम् ।

रमिलषन्त्यात्मनोऽपि तावलनामि । कुतो विभवः स्निग्धस्य सखीजनस्येमं वृत्तान्तमाख्यातुम् । न जानेऽप्रतीकारगुरुकां वेदनां कियन्तं कालं मदनो मां नेष्यतीति । आ, कुन खलु प्रस्थितास्मि । 'आस्मृती' । आदिष्टास्मि देव्या । गौत• मचापलाद्दोलापरिभ्रष्टायाः सरुजो मम चरणः । त्वं तावद्गत्वा तपनीयाशोकस्य दोहदं निर्वर्तयेति । यद्यसौ पञ्चरात्राभ्यन्तरे कुसुमं दर्शयति, ततोऽहमभिलाष- पूरयितृकं प्रसादं दास्यामीति । यावन्नियोगभूमिं प्रथमं गता भवामि । यावत्पु- रानिपातयोर्लट्' इति भविष्यदर्थे लट् । तावदनुपदं मम चरणालंकारहस्तया बकुलावलिकयागन्तव्यम्। परिदेवयिष्यामि तावद्विषब्धं मुहूर्तकम् ॥ वयस्य, एत- त्खलु सीधुपानोद्वे जितस्य मत्स्यण्डिकोपनता ॥ मत्स्यण्डिका नाम शर्कराविशेषः ॥ एषा नातिपरिचारवेषोत्सुकवदनैकाकिनी मालविकाsदूरे वर्तते ॥ अथ किम् ॥

तृतीयोऽङ्कः । राजा - शक्यमिदानीं जीवितमवलम्बितुम् । त्वदुपलभ्य समीपगतां प्रियां हृदयमुच्छसितं मम विक्लवम् । तरुवृतां पथिकस्य जलार्थिनः

अथ क्व तत्रभवती ।
सरितमारसितादिव सारसात् ॥ ६ ॥

विदूषकः - ऐसा तरुराइमज्झादो किन्ता इदो एव अहिव- इन्ती दीसर । राजा - ( विलोक्य सहर्षम् 1 ) वयस्य, पश्यामि ।

विपुलं नितम्बबिम्बे मध्ये क्षामं समुन्नतं कुचयोः ।
अत्यायतं नयनयोर्मम जीवितमेतदायाति ॥ ७ ॥

सखे, पूर्वस्मादतिमनोहरमवस्थान्तरमुपारूढा तत्रभवती । तथा हि ।

शरकाण्डपाण्डुगण्डस्थलेयमाभाति परिमिताभरणा ।
माधवपरिणतपत्रा कतिपयकुसुमेव कुन्दलता ॥ ८ ॥

विदूषकः - ऐसावि भवं विअ मअणवाहिणा परिमुट्ठा भविस्सदि । राजा - सौहार्दमेवं पश्यति । -- मालविका - असो सुउमालदोहापेक्खी अगहिदकुसुमणे-

१. एषा तरुराजिमध्यान्निष्क्रान्तेत एवाभिवर्तमाना दृश्यते ।

२. एषापि भवानिव मदनव्याधिना परिमृष्टा भविष्यति ।

३. अयं स सुकुमारदोह दापेक्षी अगृहीतकुसुमनेपथ्य उत्कण्ठिताया ममा-

शोकोऽनुकरोति । यावदस्य प्रच्छायशीतले शीतले शिलापट्ट के निपण्णात्मानं विनोदयामि । त्वदुपलभ्येत्यादि । स्पष्टोऽर्थः । अत्र संचिन्त्यमानार्थस्य प्राप्तेः क्रमो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ एषा तरुराजिमध्यानिष्क्रान्तेत एवाभिवर्तमाना दृश्यते ॥ विपुलमिति । स्पष्टोऽर्थः ॥ शरकाण्डेति । स्पटोऽर्थः ॥ एषापि भवानि -

मालविकाग्निमित्रे वच्छो उक्कण्ठिदाए मह असोओ अणुकरेदि । जाव एदस्स पच्छा- यसीदले सिलापट्ट णिसण्णा अप्पाणं विणोदेमि । विदूषकः - सुदं भवदा । उक्कण्ठिदम्मित्ति तत्तहोदी मन्तेदि । राजा -- नैतावता भवन्तं प्रसन्नतर्फे मन्ये । कुतः ।

वोढा कुरवकरजसां किसलयपुटभेदशीकरानुगतः ।
अनिमित्तोत्कण्ठामपि जनयति मनसो मलयवातः ॥ ९ ॥

( मालविकोपविष्टा । ) ( विदूषको राजानमपेक्षते ।)

राजा - सखे; इतस्तावत् । आवां लतान्तरितौ भवावः । विदूषकः - ईरावदिं विअ अदूरे समद्धेमि । राजा - नहि कमलिनीं लब्ध्वा ग्राहमपेक्षते मतङ्गजः । ( इति विलोकयस्थितः । ) मालविका - हिअअ, णिरवलम्बणादो अदिभूमिलङ्घिणो ते मणोरहादो विरम । किं मं आआसिअ ।

राजा - प्रिये, पश्य वामत्वं स्नेहस्य ।

औत्सुक्य हेतुं विवृणोषि तत्त्वं
तत्त्वावबोधैकरसो न तर्कः ।
तथापि रम्भोरु करोमि लक्ष्य-
मात्मानमेषां परिदेवितानाम् ॥ १० ॥

१. श्रुतं भवता । उत्कण्ठितास्मीति तत्रभवती मन्त्रयति ।

२. इरावतीमिवादूरे समर्थये ।

३. हृदय, निरवलम्बनादतिभूमिलङ्घिनस्ते मनोरथाद्विरम । किं मामा-

यास्य । व मदनव्याधिना परिमृष्टा भविष्यति ॥ अयं स सुकुमार दोहदापेक्ष्यगृहीत- कुसुमनेपथ्य उत्कण्ठिताया ममाशोकोऽनुकरोति । यावदस्य प्रच्छायशीतले शिलापट्टके निषण्णात्मानं विनोदयामि ॥ श्रुतं भवता । उत्कण्ठितास्मीति तत्र- भवती मन्त्रयति ॥ वोढेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः इरावतीमिवादूरे समर्थये ॥ हृदय, निरवलम्बनादतिभूमिल निस्ते मनोरथाद्विरम । किं मामायास्य ॥ औ-, त्सुक्येत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ सांप्रतं भवतो निःसंशयं भविष्यति एषार्पित 1

तृतीयोऽङ्कः ।

विदूषकः - संपदं भवदो णिस्संसअं भविस्सदि । एसा अप्पिदम अणसंदेसा विवित्ते णं बउलावलिआ उवठ्ठिदा । राजा - अपि स्मरेदसावस्मदभ्यर्थनाम् । विदूषकः - किं दाणि एसा दासीए दुहिदा तुह गरुअं संदेसं विसुमरेदि । अहं दाव ण विसुमरेमि ।

( प्रविश्य चरणालंकारहस्ता 1 )

बकुलावलिका - अवि सुहं सहीए । मालविका - अह्मो बउलावलिआ । सहि, साअदं ते । उवविस; बकुलावलिका – (उपविश्य ) हैला, तुमं दाणिं जोग्गदाए णि उत्ता । ता एक्क चलणं उवणेहि । जाव सालत्तअं सनूउरं च करेमि । मालविका – (आत्मगतम् ।) हिअअ, सुहिदाए अलं उवट्ठिदो अअं विवोत्ति । कहं दाणीं अत्ताणं मोचेअं । अहवा दार्णि एवं मिच्छुमडणं मे हविस्सदि ।

१. सांप्रतं भवतो निःसंशयं भविष्यति । एषार्पितमदनसंदेशा विविक्ते

एनां बकुलावलिकोपस्थिता ।

२. किमिदानीमेषा दास्या दुहिता तव गुरुकं संदेशं विस्मरति । अहं

तावन्न विस्मरामि ।

३. अपि सुखं सख्याः ।

४. अहो बकुलावलिका । सखि, स्वागतं ते । उपविश ।

५. सखि, त्वमिदानीं योग्यतया नियुक्ता । तस्मादेकं चरणमुपनय ।

यावत्सालक्तकं सनुपुरं च करोमि ।

६. हृदय, सुखितयालमुपस्थितोऽयं विभव इति । कथमिदानीमात्मानं

मोचयेयम् । अथवेदानीमेतदेव मृत्युमण्डनं मे भविष्यति । मदनसंदेशा विविक्ते एनां बकुलावलिकोपस्थिता ॥ किमिदानीमेषा दास्या दुहिता तव गुरुकं संदेशं विस्मरति । अहं तावन्न विस्मरामि ॥ अपि सुखं सख्याः ॥ अहो बकुलावलिका । सखि, स्वागतं ते । उपविश ॥ सखि, त्वमिदानीं योग्य- तथा नियुक्ता । तस्मादेकं चरणमुपनय । यावत्सालक्तकं सनूपुरं च करोमि ॥ हृदय, सुखितयालमुपस्थितोऽयं विभव इति । कथमिदानीमात्मानं मोचयेयम् ।

४.६

मालविकाग्निमित्रे बकुलावलिका - किं' विआरेसि । ऊसुआ खु इमस्स तवणी- आसोअस्स मुउलुग्गने देवी । राजा -- कथमशोकदोहदनिमित्तोऽयमारम्भः । विदूषकः -- किंणु खु जाणासि तुमं । मह कालणादो देवी इमं अन्तेउरणेवच्छेण जोअइस्सदित्ति । मालविका - हैला, मरिसेहि दाब णं (इति पादमुपहरति ।) बकुलावलिका - इ, सरीरअं सि मे । ( इति नाव्येन चरणसं स्कारमारभते ।) राजा-

चरणान्तनिवेशितां प्रियायाः
सरसां पश्य वयस्य रागरेखाम् ।
प्रथमामिव पल्लवप्रसूतिं
हरदग्धस्य मनोभवद्रुमस्य ॥ ११ ॥

विदूषकः - चैलणाणुरूवो तत्तहोदीए अहिआरो उवक्खित्तौ । राजा - सम्यगाह भवान् ।

१. किं विचारयसि । उत्सुका खल्वस तपनीयाशोकस्य मुकुलो-

मे देवी ।

२. किंनु खलु जानासि त्वम् । मम कारणादेवीमामन्तःपुरनेपथ्येन

योजयिष्यतीति ।

३. सखि, मर्षय तावदेनम् ।

४. अयि, शरीरमसि मे ।

५. चरणानुरूपस्तत्रभवत्या अधिकार उपक्षिप्तः ।

अथवेदानीमेतदेव मृत्युमण्डनं मे भविष्यति ॥ किं विचारयसि । उत्सुका खल्वस्य तपनीयाशोकस्य मुकुलोद्मे देवी ॥ किंनु खलु जानासि लम् । मम कार- णाद्देवीमामन्तःपुरनेपथ्येन योजयिष्यतीति ॥ सखि, मर्पय तावदेनम् ॥ अयि, शरीरमसि मे ॥ चरणान्तेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ चरणानुरूपस्तत्रभवत्या

तृतीयोऽङ्कः ।

नव किसलयरागेणाग्रपादेन बाला
स्फुरितनखरुचा द्वौ हन्तुमर्हत्यनेन ।
अकुसुमितमशोकं दोहदापेक्षया वा
प्रणमितशिरसं वा कान्तमार्द्रापराधम् ॥ १२ ॥

विदूषकः - पेहरिस्सदि तत्तहोदी तुमं अवरद्धम् । _ राजा - मूर्ध्ना प्रतिगृहीतं वचः सिद्धिदर्शिनो ब्राह्मणस्य ।

(ततः प्रविशति युक्तमदा इरावती चेटी च । )

इरावती - हैजे णिउणिए, सुणोमि बहुसो मदो किल इत्थि - आजणस्स मण्डणं ति । अवि सच्चो लोअवाओ अअं । निपुणिका – पैढमं लोअवाओ एव । अज्ज सच्चो संवृत्तो । इरावती- "संकितणसंसिणा अलं सिणेहेण । कहेहि कुदो दाणिं ओगमिवो दोलाघरं पुढमं गदो भट्टा ण वेति । निपुणिका-ट्टिणीए अखण्डिदादो पणआदो । इरावती - अलं सेवाए । मज्झत्थदं परिगहिअ भणाहि ।

१. प्रहरिष्यति तत्रभवती वामपराद्धम् ।

२. चेटि निपुणिके, शृणोमि बहुशो मदः किल स्त्रीजनस्य मण्डनमिति

अपि सत्यो लोकवादोज्यम् ।

३. प्रथमं लोकवाद एव । अद्य सत्यः संवृत्तः ।

४. संकीर्तनशंसिनालं स्नेहेन । कथय कुत इदानीमवगन्तव्यो दोला-

गृहं प्रथमं गतो भर्ता न वेति

५. भट्टिन्या अखण्डितात्प्रणयात् ।

६. अलं सेवया । मध्यस्थतां परिगृह्य भण ।

अधिकार उपक्षिप्तः ॥ नव किसलयेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ प्रहरिष्यति तत्रभवती वामपराद्धम् ॥ चेटि निपुणिके, शृणोमि बहुशो मदः किल स्त्रीजनस्य मण्डन- मिति । अपि सत्यो लोकवादोऽयम् ॥ प्रथमं लोकवाद एव अद्य सत्यः संवृत्तः ॥ संकीर्तनशंसिनाएं स्नेहेन कथय कुत इदानीमवगन्तव्यो दोलागृहं प्रथमं गतो भर्ता न वेति ॥ भट्टिन्या अखण्डितात्प्रणयात् । अलं सेवया । मध्यस्थतां परिगृह्य न ॥ वसन्तो नलोलुपेनार्यगौतमेन । कथितम्। त्वरतां भट्टिनी । चेटिम,

मालविकाग्निमित्रे निपुणिका - वैसन्तो अणलोलुवेण अज्जगोदमेण कहिअं । तुवरदु भट्टिणी । इरावती - (अवस्थासदृशं परिक्रम्य ।) हज्जे, मदेण किलामिअमाणं अत्ताणं अज्जउत्तदंसणे हिअअं तुवरेदि । चलणा उण ण मह पसरन्ति । निपुणिका - णं पत्ता दोलाघरं । इरावती - णिउणिए, अज्जउत्तोएत्थ ण दीसदि । निपुणिका – भेट्टिणीए ओलोअदु । परिहासणिमित्तं कहि वि अदिट्टेण भत्तणा होदवं । इमं पिअङ्गुलदापरिक्खित्तं असोअ- सिलापट्टं पविसामो । इरावती - तह । निपुणिका - ( विलोक्य) औलोअदु भट्टिणी । चूदङ्कुरं विचि - पणन्तीणं पिवीलिआहिं दंसिदं ।

१. वसन्तोपायनलोलुपेनार्यगौतमेन कथितम् । त्वरतां भट्टिनी ।

२. चेटि, मदन क्लाम्यमानमात्मानमार्यपुत्रदर्शने हृदयं त्वरयति । च-

रणौ पुनर्न मम प्रसरतः ।

३. ननु प्राप्ते स्वो दोलागृहम् ।

४. निपुणिके, आर्यपुत्रोऽत्र न दृश्यते ।

५. भट्टिन्यवलोकयतु । परिहासनिमित्तं कुत्राप्यदृष्टेन भर्त्रा भवितव्यम् ।

इमं प्रियङ्गुलतापरिक्षिप्तमशोक शिलापट्टं प्रविशावः ।

६. तथा ।

७. अवलोकयतु भट्टिनी । चूताङ्कुरं विचिन्वत्योः पिपीलिकाभिर्दष्टम् ।

देन क्लाम्यमानमात्मानमार्यपुत्रदर्शने हृदयं त्वरयति । चरणौ पुनर्न मम प्रसरतः ॥ ननु प्राप्ते खो दोलागृहम् ॥ निपुणिके, आर्यपुत्रोऽत्र न दृश्यते ॥ भट्टि न्यवलोकयतु । परिहासनिमित्तं कुत्राप्यदृष्टेन भर्त्रा भवितव्यम् । इमं प्रियङ्गुलता- परिक्षिप्तमशोकशिलापट्टं प्रविशावः ॥ तथा ॥ अवलोकयतु भट्टिनी । चूताङ्कुरं विचि-

इरावती — कहं विअ । - तृतीयोऽङ्कः ।

निपुणिका – ऐसा असो अपाअवच्छाआए मालविआए बउला- लिआ चलणालंकारं णिवेदि । इरावती — (शङ्कां रूपयित्वा ।) अभूमी इअं मालविआए । कहं इत्थ तक्केसि । निपुणिका – मि दोलापरिब्भंसिदाए सरुअचलणाए दे- बीए असोअदोहलाहिआरे मालविआ णिउत्तेत्ति । अण्णा कह वी सअं धारिअं णूउरजुउलं परिअणस्स अब्भणुजाणिस्सदि । इरावती - मेहदी क्खु से संभावणा । निपुणिका – अण्णेसीअदि भट्टा । इरावती - हैला, ण मे चलणा अण्णदो पवट्टन्ति । मदो मं

१. कथमिव ।

२. एषाशोकपादपच्छायायां मालविकाया बकुलावलिका चरणालंकारं

निर्वर्तयति ।

३. अभूमिरियं मालविकायाः । कथमत्र तर्कयसि ।

४. तर्कयामि दोलापरिभ्रष्टया सरुजचरणया देव्याशोकदोहदाधिकारे

मालविका नियुक्तेति । अन्यथा कथं देवी स्वयंधारितं नृपुरयुगुलं परिजन - स्याभ्यनुज्ञास्यति ।

५. महती खल्वस्याः संभावना ।

६. किमन्विष्यते भर्ता ।

७. सखि, न मे चरणावन्यतः प्रवर्तते । मदो मां विकारयति । आश-

ङ्कितस्य तावदन्तं गमिष्यामि । स्थाने खलु कातरं मे हृदयम् । न्वत्योः पिपीलिकाभिर्दष्टम् । भावे क्तः ॥ कथमिव ॥ एषाशोकपादपच्छायायां मालविकाया बकुलावलिका चरणालंकारं निर्वर्तयति ॥ अभूमिरियं मालविकायाः । कथमत्र तर्कयति ॥ तर्कयामि दोलापरिभ्रष्टया सरुजचरणया देव्याशोकदोह- दाधिकारे मालविका नियुक्तेति । अन्यथा कथं देवी स्वयंधारितं नूपुरयुगुलं परि- जनस्याभ्यनुज्ञास्यति ॥ मद्दती खल्वस्याः संभावना ॥ किमन्विष्यते भर्ता ॥ सखि, न मे चरणावन्यतः प्रवर्तेते । मदो मां विकारयति । आशङ्कितस्य तावदन्तं ग- माल० ५

मालविकाग्निमित्रे विआरेदि । आसक्किदस्स दाब अन्तं गमिस्सं । ( इति मालविकां नि. वैर्ण्य । आत्मगतम् ।) ठाणे क्खु कादरं मे हिअअं । - बकुलावलिका – (मालविकायै चरणं दर्शयन्ती ।) अवि रोअदि ते राअरेहाविण्णासो । मालविका —– हेला, अत्तणो चलणं ति लज्जेमि णं पसंसिढुं तेण पसाहणकलाए अहिविणीदासि । बकुलावलिका— एत्थ अहं भणो सीस ि। विदूषकः — वरेहि दाव णं गुरुदक्खिणाए । मालविका - दिडिओ ण गविदासि । - बकुलावलिका – वदेसाणुरूवा चलणा लम्भित्र अज दाव गविदा भविस्सं । (रागं विलोक्य । आत्मगतम् ।) हन्त, सिद्धं मे दु स्थम् । (प्रकाशम् ।) सहि, एकस्स दे चलणस्स अवसिदो राअणिक्खेवो । केवलं मुहमारुदो लम्भइदवो । अहवा पवादं एदं ठाणं ।

१. अपि रोचते ते रागरेखाविन्यासः ।

२. सखि, आत्मनश्चरण इति लज्जे एनं प्रशंसितुम् । तेन प्रसाधनक-

लायामभिविनीतासि ।

३. अत्राहं भर्तुः शिष्यास्मि ।

४. त्वरय तावदेनां गुरुदक्षिणायै ।

५. दिष्ट्या न गर्वितासि ।

६. उपदेशानुरूपौ चरणौ लब्ध्वाद्य तावद्गर्विता भविष्यामि । हन्त

सिद्धं मे नृत्यम् । सखि, एकस्य ते चरणस्यावसितो रागनिक्षेपः । केवल मुखमारुतो लम्भयितव्यः । अथवा प्रवातमेतत्स्थानम् । मिष्यामि । स्थाने खलु कातरं मे हृदयम् ॥ अपि रोचते ते रागरेखाविन्यासः सखि, आत्मनश्चरण इति लज्जे एनं प्रशंसितुम् । तेन प्रसाधनकलायामभिविनी- तासि ॥ अत्राहं भर्तुः शिष्यास्मि । त्वरय तावदेनां गुरुदक्षिणायै ॥ दिष्ट्या न गर्वितासि ॥ उपदेशानुरूपौ चरणौ लब्ध्वाद्य तावद्गर्विता भविष्यामि । हन्त, सिद्धं मे दूत्यम् । सखि, एकस्य ते चरणस्यावसितो रागनिक्षेपः । केवलं मुखमा

राजा - सखे, पश्य । तृतीयोऽङ्कः ।

आर्द्रालक्तकमस्याश्चरणं मुखमारुतेन वीजयितुम् ।
प्रतिपन्नः प्रथमतरः संप्रति सेवावकाशो मे ॥ १३ ॥

विदूषकः - कुदो दे अणुसओ । चिरं भवदा एदं कमेण अ- गृहविदवं । बकुलावलिका—संहि, अरुणसदपत्तं विअ सोहदि दे च - ठणं । सबहा भत्तणो अङ्कपरिवट्टिणी होहि ।

( इरावती निपुणिकामपेक्षते ।)

राजा - ममेयमाशीः । मालविका - माँ अवअणीअं मन्तेहि । बकुलावलिका - ए मन्तइद एव मन्तिदं । मालविका — पंखु अहं तव । - बकुलावलिका — केवलं मह । मालविका — कंसखु अण्णस्स ।

१. कुतस्तेऽनुशयः । चिरं भवता एतत्क्रमेणानुभवितव्यम् ।

२. सखि, अरुणशतपत्रमिव शोभते ते चरणम् । सर्वथा भर्तुरङ्कपरि-

तिनी भव ।

३. मा अवचनीयं मन्त्रयख ।

४. मया मन्त्रयितव्यमेव मत्रितम् ।

५.

प्रिया खल्वहं तव ।

६. न केवलं मम ।

७. कस्य खल्वन्यस्य ।

हतो लम्भयितव्यः । अथवा प्रवातमेतत्स्थानम् ॥ आर्द्रालक्तकमित्यादि । मुखमारुतेन वीजयितुं शोषयितुं प्रथमतरो मुख्यतरः प्रतिपन्नः प्राप्तः ॥ कुत- स्तेऽनुशयः । चिरं भवता एतत्क्रमेणानुभवितव्यम् ॥ सखि, अरुणशतपत्रमिव शोभते ते चरणम् । सर्वथा भर्तुरङ्कपरिवर्तिनी भव ॥ मा अवचनीयं मन्त्रयख ॥ मया मन्त्रयितव्यमेव मन्त्रितम् ॥ प्रिया खल्वहं तव ॥ न केवलं मम ॥ कस्य खल्व-

मालविकाग्निमित्रे बकुलावलिका—गुणेसु अहिणिवेसिणो भो वि । मालविका - अलीअं मन्तेसि । एदं एव मइ णत्ति । बकुलावलिका – सच्चं तुइ णत्ति । भत्तृणो किलेसु वरपण्डुरेस दीसह असु - निपुणिका – ढमं गुणिदं विअ हदासाए उत्तरं । - बकुलावलिका — अणुराओ अणुराएण पचेो चि सुअ- णवणं पमाणीकरेहि । 8 मालविका - किं अत्तणो छन्देण मन्तेसि । बकुलावलिका - हि हि । भत्तणो खु एदाई पणअमिदु- आई अक्खराई वत्तन्तरिदाई । मालविका - हला, देविं चिन्तित्र ण मे हिअअं विस्ससदि । बकुलावलिका – मुद्धे, भमरसंपादो भविस्सदित्ति वसन्तावदा- रसवत्सं किं ण चूदप्पसवो ओदंसिदवो ।

१. गुणेष्वभिनिवेशिनो भर्तुरपि ।

२. अलीकं मन्त्रयसे । एतदेव मयि नास्ति ।

३. सत्यं त्वयि नास्ति । भर्तुः कृशेषु वरपाण्डुरेषु दृश्यतेऽङ्गेषु ।

४. प्रथमं गुणितमित्र हताशाया उत्तरम् ।

५. अनुरागोऽनुरागेण प्रत्येष्टव्य इति सुजनवचनं प्रमाणीकुरु ।

६. किमात्मनश्छन्देन मन्त्रयसे ।

७. नहि नहि । भर्तुः खल्वेतानि प्रणयमृदुकान्यक्षराणि वक्रान्तरितानि

८. सखि, देवीं चिन्तयित्वा न मे हृदयं विश्वसिति ।

९. मुग्धे, भ्रमरसंपातो भविष्यतीति वसन्तावतार सर्वस्वं किं न चूत-

प्रसवोऽवतंसितव्यः । न्यस्य ॥ गुणेष्वभिनिवेशिनो भर्तुरपि ॥ अलीकं मन्त्रयसे । एतदेव मयि नास्ति ॥ सत्यं वयि नास्ति । भर्तुः कृशेषु वरपाण्डुरेषु दृश्यतेऽङ्गेषु ॥ प्रथमं गुणितमिव हताशाया उत्तरम् ॥ अनुरागोऽनुरागेण प्रत्येष्टव्य इति सुजनवचनं प्रमाणीकुरु ॥ किमात्मनश्छन्देन मन्त्रयसे ॥ नहि नहि । भर्तुः खल्वेतानि प्रणय मृदुकान्यक्ष- राणि वक्रान्तरितानि ॥ सखि, देवी चिन्तयित्वा न मे हृदयं विश्वसिति ॥ मुग्धे, भ्रमरसंपातो भविष्यतीति वसन्तावतारसर्वस्वं किं न चूतप्रसवोऽवतंसितव्यः ॥

- - तृतीयोऽङ्कः । मालविका —तुमं दाव दुज्जादे अच्चतं सहाया होहि । बकुलावलिका – विद्दरही बउलावलिआ खु अहं । राजा - साधु बकुलावलिके, साधु । भावज्ञानानन्तरं प्रस्तुतेन प्रत्याख्याने दत्तयुक्तोत्तरेण । वाक्येनेयं स्थापिता खे निदेशे

स्थाने प्राणाः कामिनां दूत्यधीनाः ॥ १४ ॥ इरावती - पेक्ख । कारिदं एवं बउलावलिआए एदं पदं मालविआए । निपुणिका – भट्टिणि अहिआरस्स उदो उवदेसो । , इरावती - टोणे खु संकिदं मे हिअअं । गहीदत्था अणन्तरं चिन्तइस्सं । बकुलावलिका – ऐसी दुदी ओवि दे णिव्वत्तपरिकम्मा चलणो । जाव णं सणूउरं करेमि । ( इति नाट्येन नूपुरयुगलमामुच्य ।) हला, उ- ट्टेहि । असोअविआसइत्तअं देवीए णिओअं अणुचिट्ट ।

( उमे उत्तिष्ठतः । )

१. त्वं तावद्दुर्जातेऽत्यन्तं सहाया भव ।

२. विमर्दसुरभिर्बकुलावलिका खल्वहम् ।

३. पश्य । कारितमेव बकुलावलिकयैतत्पदं मालविकायाः ।

४. भट्टिनि, अधिकारस्योचित उपदेशः ।

९. स्थाने खलु शङ्कितं मे हृदयम् । गृहीतार्थानन्तरं चिन्तयिष्यामि ।

६. एष द्वितीयोऽपि ते निर्वृत्तपरिकर्मा चरणः । यावदेनं सनपुरं क-

रोमि । हला, उत्तिष्ठ । अशोकविकासयितृकं देव्या नियोगमनुतिष्ठ । त्वं तावद्दुर्जाते दुःखेऽत्यन्तं सहाया भव । 'दुर्जातं व्यसने क्लीबमसम्यग्जात- वस्तुनि' इति केशवस्वामी ॥ विमर्दसुरभिर्बकुलावलिका खल्वहम् ॥ भावज्ञाने- त्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ पश्य । कारितमेव बकुलावलिकयैतत्पदं मालविकायाः ॥ भट्टिनि, अधिकारस्योचित उपदेशः । स्थाने खलु शङ्कितं मे हृदयम् । गृही- तार्थानन्तरं चिन्तयिष्यामि । एष द्वितीयोऽपि ते निर्वृत्तपरिकर्मा चरणः । या- वदेनं सनूपुरं करोमि । हला, उत्तिष्ठ । अशोकविकासयितृकं देव्या नियोग-

मालविकाग्निमित्रे इरावती - मुदो देवीए णिओओ । होदु दाणिं । बकुलावलिका —— ऐसो उवारूढराओ उअभोअक्खमो पुरदो देव । मालविका - ( सहर्षम् ) किं भेट्टा । बकुलावलिका - ( सस्मितम् ) ण दाव भट्टा । एसो असोअसा- हावलम्बि पल्लवगुच्छओ । ओदंसेहि णं । विदूषकः—सुंदं भवदा । राजा - सखे, पर्याप्तमेतावता कामिनाम् ।

अनातुरोत्कण्ठितयोः प्रसिद्ध्यता
समागमेनापि रतिर्न मां प्रति ।
परस्परप्राप्तिनिराश योर्वरं
शरीरनाशोऽपि समानुरागयोः ॥ १५ ॥

( मालविका रचितवावतंसा पादमशोकाय प्रहिणोति ।)

राजा - वयस्य,

आदाय कर्णकिसलयमस्मादियमत्र चरणमर्पयति ।
उभयोः सदृशविनिमयादात्मानं वञ्चितं मन्ये ॥ १६ ॥

१. श्रतो देव्या नियोगः । भवत्विदानीम् ।

२. एष उपारूढराग उपभोगक्षमः पुरतस्ते वर्तते ।

३. किं भर्ता ।

४. न तावद्भर्ता । एषोऽशोकशाखावलम्बी पल्लवगुच्छः । अवतं-

सयैनम् ।

५. श्रुतं भवता ।

मनुतिष्ठ ॥ श्रुतो देव्या नियोगः । भवत्विदानीम् ॥ एष उपारूढराग उपभोगक्षमः पुरतस्ते वर्तते ॥ किं भर्ता ॥ न तावद्भर्ता । एषोऽशोकशाखावलम्बी पलवगुच्छ ः । अवतंसयैनम् ॥ श्रुतं भवता ॥ अनातुरेत्यादि । अनातुरोत्कण्ठितयोः । अना- तुरोऽनाः । उत्कण्ठितः कामोत्कण्ठित इत्यर्थः । प्रसिद्ध्यता संभवता समागमे- नापि संपर्केणापि मां प्रति मामनु । मत्पक्ष इत्यर्थः । रतिर्न शृङ्गारो= भवति । एकानुरागस्य रसाभासत्वात् । तथा चोक्तम्- 'एकत्रैवानुरागश्चेद्बहुसक्तिश्च योषितः । अनौचित्यप्रवृत्तिश्च शृङ्गाराभास उच्यते ॥' इति । शेषं स्पष्टम् ॥ आदायेत्यादि । कर्णकिसलयं कर्णपूरार्थं किसलयम् । अत्र कर्णशब्देन कर्णपूरो लक्ष्यते ॥ सखि,

तृतीयोऽङ्कः ।

बकुलावलिका – हेला, णत्थि दे दोसो । णिग्गुणो अअं असो- ओ जइ कुसुमोन्भेदमन्धरो हवे, जो दे चलणसक्कारं लम्भि । राजा-

अनेन तनुमध्यया मुखरनूपुराराविणा
नवाम्बुरुह कोमलेन चरणेन संभावितः ।
अशोक यदि सद्य एव मुकुलैर्न संपत्स्यसे
वृथा वहसि दोहदं ललितकामिसाधारणम् ॥ १७ ॥

सखे, वचनानुसरणपूर्वकं प्रवेष्टुमिच्छामि । विदूषकः - ऐहि । णं परिहासइस्सं । 1

(उभौ प्रवेशं कुरुतः । )

निपुणिका - भट्टिणि भट्टिणि, भट्टा एत्थ पविसदि । इरावती - एवं पुढमं मम चिन्तिदं हिअएण । विदूषकः - ( उपेत्य ।) जुत्तं णाम अत्तहोदो पिअवअस्सो 'अ असोओ णं वामपादेण ताडितुं । उभे – (ससंभ्रमम् ।) अम्हो, भट्टा ।

१. सखि, नास्ति ते दोषः । निर्गुणोऽयमशोको यदि कुसुमोदम-

न्थरो भवेत्, यस्ते चरणसत्कारं लब्ध्वा ।

२. एहि । एनां परिहासयिष्यामि ।

३. भट्टिनि, भट्टिनि, भर्तात्र प्रविशति ।

४. एवं प्रथमं मम चिन्तितं हृदयेन ।

५. युक्तं नाम अत्रभवतः प्रियवयस्योऽयमशोकः एनं वामपादेन

नाडयितुम् ।

६. अहो, भर्ती ।

नास्ति ते दोषः । निर्गुणोऽयमशोको यदि कुसुमोद्भेदमन्थरो भवेत्, यस्ते चरणस- स्कारं लब्ध्वा ॥ अनेनेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ एहि । एनां परिहासयिष्यामि ॥ भट्टिनि भट्टिनि भर्ता प्रविशति ॥ एवं प्रथमं मम चिन्तितं हृदयेन ॥ युक्तं नाम अत्रभवतः प्रियवयस्योऽयमशोकः एनं वामपादेन ताडयितुम् । 'जुतं णाम' इत्यत्र काकुरनुसं-

मालविकाग्निमित्रे विदूषकः - बउलावलिए, गहीदत्थाए तुए अत्तहोदी ईरिसं अविण करन्ती कीस ण णिवारिदा ।

( मालविका भयं रूपयति । ) ( मालविका लज्जां रूपयति । )

निपुणिका – भेट्टिणि पेक्ख । किं पउत्तं अज्जगोदमेण । इरावती - हं खु बह्मबन्धु अण्णा होदि । बकुलावलिका - अज्ज एसा देवीए णिओअं अणुचिहृदि । एदस्सि अदिकमे परवदी इअं । पसीददु भट्टा । ( इत्यात्मना सहनां प्रणिपातयति ।) राजा - यद्येवमनपराधासि । उतिष्ठ भद्रे । ( इति हस्तेन गृहीत्व- नामुत्थापयति । ) विदूषकः - जैज्जइ । देवी एत्थ माण दवा । - राजा-

किसलयमृदोर्विलासिनि कठिने निहितस्य पादपस्कन्धे ।
चरणस्य न ते बाधा संप्रति वामोरु वामस्य ॥ १८ ॥

१. बकुलावलिके, गृहीतार्थया त्वयात्रभवतीदृशमविनयं कुर्वती कस्मान्न

निवारिता ।

२. भट्टिनि, पश्य । किं प्रवृत्तमार्यगौतमेन ।

३. कथं खलु ब्रह्मबन्धुरन्यथा भवति ।

४. आर्य, एषा देव्या नियोगमनुतिष्ठति । एतस्मिन्नतिक्रमे परव-

तीयम् । प्रसीदतु भर्ता ।

५. युज्यते । देव्यत्र मानयितव्या ।

या ॥ अहो, भर्ता ॥ बकुलावलिके, गृहीतार्थया त्वयात्रभवतीदृशमविनयं कुर्वती कस्मान्न निवारिता ॥ भयं रूपयतीति । अत्र भयकथनात्संभ्रमणं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ भट्टिनि पश्य । किं प्रवृत्तमार्यगौतमेन ॥ कथं खलु ब्रह्म- बन्धुरन्यथा भवति ॥ आर्य, एषा देव्या नियोगमनुतिष्ठति । एतस्मिन्नतिक्रमे परवती- यम् । प्रसीदतु भर्ता ॥ युज्यते । देव्यत्र मानयितव्या ॥ किसलयेत्यादि ।

तृतीयोऽङ्कः । इरावती - अहो णवणीदक पहिअओ अज्जउत्तो ।

मालविका – बैउलावलिए, एहि । अणुचिट्टिदं अत्तणो णि- ओअं देवीए णिवेदेा । बकुलावलिका – विणावेहि भट्टारं विसज्जेद्दित्ति । - राजा - भद्रे यास्यसि । मम तावदुत्पन्नावसरमर्थित्वं श्रूयताम् । बकुलावलिका - अवहिदा सुणाहि । आणवेदु भट्टा राजा-

धृतिपुष्पमयमपि जनो बध्नाति न तादृशं चिरात्प्रभृति ।
स्पर्शामृतेन पूय दोहदमस्याप्यनन्यरुचेः ॥ १९ ॥

इरावती - ( सहसोपसृत्य । ) पूँरेहि पूरेहि । असोओ कुसुमं ण मेदि । अअं उण पुप्फदि एव ।

(सर्वे इरावतीं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः । )

राजा - (अपवार्य ।) वयस्य, का प्रतिपत्तिरत्र । विदूषकः किं अण्णं । जङ्घाबलं एव ।

१. अहो नवनीतकल्पहृदय आर्यपुत्रः ।

२. बकुलावलिके, एहि । अनुष्ठितमात्मनो नियोगं देव्यै निवेदयावः ।

३. विज्ञापय भर्तारं विसर्जयेति ।

४. अवहिता श्रृणु । आज्ञापयतु भर्ता ।

५. पूरय पूरय । अशोकः कुसुमं न दर्शयति । अयं पुनः पुष्प्यत्येव ।

६. किमन्यत् । जङ्घाबलमेव ।

पटोऽर्थः । अत्र प्रसक्त्या संग्रहो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ अहो नवनीतकल्प- दय आर्यपुत्रः ॥ बकुलावलिके, एहि । अनुष्टितमात्मनो नियोगं देव्यै निवे- यावः ॥ विज्ञापय भर्तारं विसर्जयेति ॥ अवहिता शृणु । आज्ञापयतु भर्ता ॥ प्रतिपुष्पेति । स्पष्टोऽर्थः ॥ पूरय पूरय । अशोकः कुसुमं न दर्शयति । अयं {नः पुष्प्यत्येव । अत्र संरब्धवचनात्तोटकं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ वयस्येत्या- दे । का प्रतिपत्तिः को विचारः । क उपाय इत्यर्थः । अत्र भीतेर्गम्यमानार्थ- बागो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ किमन्यत् । जङ्घाबलमेव ॥ बकुलावलिके,

,

मालविकाग्निमित्रे इरावती - बउलावलिए, तुए साहु उवक्कन्तं । दाणिं सफलन्भ- त्थणं करेहि उज्जउत्तं । उभे - पेसीददु भट्टिणी । काओ अहो भत्तुणो पणअपरिग्ग- हस्स । ( इति निष्क्रान्ते ।) इरावती - अविस्सणीआ पुरिसा । अतणो वचणत्रअणं पमाणीकरिअ अक्खित्ताए वाहजणगीद्गहीदचित्ताए विअ हरिणीए एदं ण विणादं । विदूषकः– (जनान्तिकम् ।) पेंडिजोएहि दाणि किंपि । कम्म- महीदेण वि कुम्भीलएण संधिच्छेदे सिक्खिओम्मित्ति वत्तवं होदि । राजा - सुन्दरि, न मे मालविकया कश्चिदर्थः । मया त्वं चि- रयसीति यथाकथंचिदात्मा विनोदितः । इरावती - विस्ससणीओसि । मए ण विष्णादं ईरिसं विणोदव-

१. बकुलावलिके, त्वया साधूपक्रान्तम् । इदानीं सफलाभ्यर्थनं कु-

वीर्यपुत्रम् ।

२. प्रसीदतु भट्टिनी । के आवां भर्तुः प्रणयपरिग्रहस्य ।

३. अविश्वसनीयाः पुरुषाः । आत्मनो वञ्चनावचनं प्रमाणीकृत्या-

क्षिप्तया व्याधजनगीतगृहीतचित्तया हरिण्यैतन्न विज्ञातम् ।

४. प्रतियोजयेदानीं किमपि । कर्मगृहीतेनापि कुम्भीलंकेन संधिच्छेद

शिक्षितोऽस्मीति वक्तव्यं भवति ।

५. विश्वसनीयोऽसि । मया न विज्ञातमीदृशं विनोदवस्तुकमार्यपुत्रेणोप-

लब्धमिति । अन्यथा दुःखभागिन्यैवं न क्रियते । त्वया साधूपक्रान्तम् । इदानीं सफलाभ्यर्थनं कुर्वार्यपुत्रम् ॥ प्रसीदतु भट्टिनी : के आवां भर्तुः प्रणयपरिग्रहस्य ॥ अविश्वसनीयाः पुरुषाः । आत्मनो वञ्चना- वचनं प्रमाणीकृत्याक्षिप्तया व्याधजनगीतगृहीतचित्तया हरिण्येवैतन्न विज्ञा- तम् । एतदित्यनेन राज्ञा कृतं कपटकृत्यं परामृश्यते प्रतियोजयेदानीं किमपि : संघेः कृत्रिमभूसंघेरछेदे भेदने । सुरङ्गाकरण इत्यर्थः । शिक्षितः अभ्यसितोऽस्मीति वक्तव्यं भवति । किमपि प्रतियोजय । उपपन्नमनुपपन्नं वा उत्तरं कुर्वित्यर्थः । विश्वसनीयोऽसि । मया न विज्ञातमीदृशं विनोदवस्तुकमार्यपुत्रेणोपलब्धमिति ।

तृतीयोऽङ्कः ।

अं अज्जउत्तेण उवलद्धं ति । अण्णहा दुक्खभाइणीए एवं ण करीअदि । विदूषकः- मां तावदा तत्तभवदो दक्खिण्णस्स उअरोहं भणिदं समावत्तिदिट्टेण देवीए परिअणेण संकहाअवराहेण संधावीअदु । एत्थ तुमं एव पमाणं । इरावती - संकहा णाम होदु । किंति अत्ताणं आआ- सइस्सं । ( इति रुषा प्रस्थिता । ) राजा - ( अनुसरन् ।) प्रसीदतु भवती ।

( इरावती रशनासंधारितचरणा व्रजत्येव । )

राजा - सुन्दरि, न शोभते प्रणयिनि जने निरपेक्षता । इरावती-सैट, अविस्ससणी अहि अओसि । राजा-

शठ इति मयि तावदस्तु ते
परिचयवत्यवधीरणा प्रिये ।
चरणपतितया न चण्डितां
विसृजसि मेखलयापि याचिता ॥ २० ॥

इरावती - इअं पिहदासा तुमं एव अणुसरदि । ( इवि राना- मादाय राजानं ताडयितुमिच्छति । )

१. मा तावता तत्रभवतो दाक्षिण्यस्योपरोधं भणितुं समापत्तिदृष्टेन

देव्याः परिजनेन संकथापराधेन संधाप्यताम् । अत्र त्वमेव प्रमाणम् ।

२. ननु संकथा नाम भवतु । किमित्यात्मानमायासयिष्यामि ।

३. शठ, अविश्वसनीय हृदयोऽसि ।

४. इयमपि हताशा त्वामेवानुसरति ।
अन्यथा दुःखभागिन्यैवं न क्रियते ॥ विश्वसनीय इत्यत्र विपरीतलक्षणानुसंघेया ॥

मा तावता तत्रभवतो दाक्षिण्यस्योपरोधं भणितुं समापत्तिदृष्टेन देव्याः परिजनेन संकथापराधेन संघाप्यताम् । अत्र त्वमेव प्रमाणम् ॥ ननु संकथा नाम भवतु । किमित्यात्मानमायासयिष्यामि ॥ शठ, अविश्वसनीयहृदयोऽसि ॥ शठ इत्यादि । हे प्रिये, परिचयवति परिचयः संस्तवो यस्य स परिचयवान् । अतिशायने मतुप् ।

मालविकाग्निमित्रे राजा - इयमिरावती

बाप्पासारा हेमकाञ्चीगुणेन
श्रोणीबिम्बादप्युपेक्षाच्युतेन ।
चण्डी चण्डं हन्तुमभ्युद्यता मां
विद्युद्दाम्ना मेघराजीव विन्ध्यम् ॥ २१ ॥

इरावती - किं मं एव भूओ वि अवरद्धं करेसि । राजा - ( सरशनं हस्तमवलम्बयति ।)

अपराधिनि मयि दण्डं संहरसि किमुद्यतं कुटिलकेशि ।
वर्धयसि विलसितं त्वं दासजनायाद्य कुप्यसि च ॥ २२ ॥

नूनमिदमनुज्ञातम् । (इति पादयोः पतति ।) इरावती - खु इमे मालविआचलणा, जा दे हरिसदोहलं पूरयिस्सन्ति । (इति निष्क्रान्ता सह चेट्या ।) विदूषकः — उहि । किदप्पसादोऽसि । राजा - (उत्थाय इरावतीमपश्यन् । ) कथं गतैव प्रिया । विदूषकः - अस्स, दिट्टिआ इमस्स अविणअस्स अप्पसण्णा

१. किं मामेव भूयोऽप्यपराद्धां करोषि ।

२. न खल्विमौ मालविकाचरणौ यौ ते हर्षदोहदं पूरयिष्यतः ।

३. उत्तिष्ठ । कृतप्रसादोऽसि ।

४. वयस्य, दिष्ट्या अनेनाविनयेनाप्रसन्ना गतैषा तद्वयं शीत्रमपत्र-

मामः । यावदङ्गारको राशिमिवानुवक्रं प्रतिगमनं न करोति । तस्मिन्मयि राठ इति गूढविप्रियकारीति अवधीरणा तिरस्कारोऽस्तु । अतः 'अति- परिचयादवज्ञा' इति वदन्ति । तस्मादियमवधीरणा युक्तैवेत्यर्थः । हे चण्डि अ- त्यन्तकोपने, चरणपतितया मेखलया रशनया याचितापि प्रार्थितापि तामवधीरणां न विसृजसि न त्यजसि । किमिदं युक्तमिति शेषः ॥ इयमपि हताशा त्वामेवानु- सरति ॥ बाप्पासारेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ किं मामेव भूयोऽप्यपराद्धां करोषि ॥ अपराधिनीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ नूनमित्यादि । इदमेतद्रशनासंहरणमनु- ज्ञातमनुमतम् । मत्प्रार्थनाया इति शेषः ॥ न खल्विमौ मालविकाचरणौ, यो ते हर्ष दोहदं पूरयिष्यतः ॥ उत्तिष्ठ । कृतप्रसादोऽसि ॥ वयस्य, दिष्ट्या अनेनाविनयेना-

तृतीयोऽङ्कः ।

गदा एसा । ता वअं सिग्घं अवकमाम । जाव अङ्गारओ रासिं वि- अ अणुवङ्कं परिगमणं ण करेदि । राजा - अहो मदनस्य वैषम्यम् ।

मन्ये प्रियाहृतमनास्तस्याः प्रणिपातलङ्घनं सेवाम् ।
एवं हि प्रणयवती सा शक्यमुपेक्षितुं कुपिता ॥ २३ ॥

( इति निष्क्रान्तः सह वयस्येन । )

इति तृतीयोऽङ्कः । - प्रसन्ना गतैषा । तस्माद्वयं शीघ्रमपक्रमामः । यावदङ्गारको राशिमिवानुवक्रं प्रति . गमनं न करोति ॥ मन्य इत्यादि । प्रियाहृतमना मालविकाहृतमनाः प्रणि- पातलङ्घनं प्रणामातिक्रमं तस्या इरावत्याः सेवामनुकूलाचरणं मन्ये । सेवायाः फलमाह — कुपिता क्रुद्धा प्रणयवती प्रेमवती सा इरावती एवमनेन क्रमेण प्रणि- पातलङ्घनरूपेणोपेक्षितुमौदासीन्येन वर्तितुं शक्यं हि शक्या खलु । शक्यमिति निपातः । अत्र वीजानुसंधानादाक्षेपो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । इदमनुसंधानमेवो- त्तराङ्ककथोपयोगित्वाद्विन्दुरित्यनुसंधेयम् ॥ इति श्रीकाटयवेमभूपविरचिते कुमारगिरिराजीये मालविकाग्निमित्रव्याख्याने तृतीयोऽङ्कः ॥ माल० ६

मालविकाग्निमित्रे चतुर्थोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशति पर्युत्सुको राजा प्रतीहारी च । ) ( प्रविश्य । )

राजा - ( आत्मगतम् । )

तामाश्रित्य श्रुतिपथगतामास्थया बद्धमूलः
संप्राप्तायां नयनविषयं रूढरागः प्रबालः ।
हस्तस्पर्शैर्मुकुलित इव व्यक्तरोमोद्गमत्वा-
कुर्यात्कान्तं मनसिजतरुर्मी रसज्ञं फलस्य ॥ १ ॥

( प्रकाशम् ।) सखे गौतम । प्रतीहारी - जेदु जेदु भट्टा । असंणिहिदो गोदमो । राजा - (आत्मगतम्) आः, मालविका वृत्तान्तज्ञानाय मया प्रेषितः । विदूषकः—वैदु भवं ।

राजा -- जयसेने, जानीहि तावत्क देवी धारिणी सरुजचरण- त्वाद्विद्यत इति । प्रतीहारी - जं देवो आणवेदि । ( इति निष्क्रान्ता ।) राजा - गौतम, को वृत्तान्तस्तत्रभवत्यास्ते सख्याः । विदूषकः – जो बिडालगहीदाए पर हुदिआए । राजा - (सविषादम् ।) कथमिव ।

१. जयतु जयतु भर्ता । असंनिहितो गौतमः ।

२. वर्धतां भवान् ।

३. यद्देव आज्ञापयति ।

४. यो बिडाल गृहीतायाः परभृतिकायाः ।

कविरिदानीमङ्कान्तरमारभते - ततः प्रविशतीत्यादिना । तामिति । मु कुलित इव संजातमुकुल इव कान्तं कामनायुक्तं कुर्यादिति प्रार्थनायां लिङ् । अत्र प्रसञ्जितं बीजं प्रकरीस्थाने कृतमिति मन्तव्यम् ॥ जयतु जयतु भर्ता । असंनि- हितो गौतमः ॥ वर्धतां भवान् ॥ यद्देव आज्ञापयति ॥ यो बिडालगृहीतायाः परभृ-

चतुर्थोऽङ्कः ।

विदूषकः-सा खु तवस्सिणी ताए पिङ्गलच्छीए सारभण्ड भू- घर गुहाए विअ णिक्खित्ता । राजा - ननु मत्संपर्कमुपलभ्य । विदूषकः - अह ई । राजा - क एवं विमुखोऽस्माकम् । येन चण्डीकृता देवी । विदूषकः – सुणादु भवं । परिव्वाजिआए मे कहिदं । हिओ किल तत्तहोदी इरावदी रुअक्कन्तचलणं देवं सुहपुच्छिआ आअदा । राजा - ततस्ततः । विदूषकः - दोसा देवीए पुच्छिदा । किंणु ओवलोइदो वल्ल- हजणो ति । ताए उत्तं । मन्दो वो उवआरो । जं परिजणे संकतं वल्लत्तणं ण जाणीअदि । राजा - निर्भेदादृतेऽपि मालविकायामयमुपन्यासः शङ्कयति । विदूषकः - तंदो ताए अणुविजमाणा सा भवदो अविण अं अन्तरेण परिगदत्था किदा ।

१. सा खलु तपस्विनी तया पिङ्गलाक्ष्या सारभाण्डभूगृहे गुहायामिव

निक्षिप्ता ।

२. अथ किम् ।

३. शृणोतु भवान् । परिव्राजिकया मे कथितम् । ह्यः किल तत्रभवती-

रावती रुजाक्रान्तचरणां देवीं सुखपृच्छिकागता ।

४. ततः सा देव्या पृष्टा । किं न्ववलोकितो वलभजन इति । तयोक्तम् ।

मन्दो व उपचारः । यत्परिजने संक्रान्तं वल्लभत्वं न ज्ञायते ।

५. ततस्तयानुखिद्यमाना सा भवतोऽविनयमन्तरेण परिगतार्था कृता ।

तिकायाः सा खलु तपखिनी तया पिङ्गलाक्ष्या सारभाण्डभूगृहे गुहायामिव नि- क्षिप्ता ॥ अथ किम् ॥ शृणोतु भवान् । परिव्राजिकया मे कथितम् । ह्यः पूर्वेद्युः किल तत्रभवतीरावती रुजाक्रान्तचरणां देवीं सुखपृच्छिकया गता ॥ ततः सा देव्या पृष्टा । किं न्ववलोकितो वहभजन इति । तयोक्तम् । मन्दो व उपचारः । यत्परिजने संक्रान्तं वल्लभत्वं न ज्ञायते ॥ निर्भेदादृतेऽपि स्फुटीकरणं विनापि ॥ ततस्तयानुखिद्यमाना सा भवतोऽविनयमन्तरेण परिगतार्था कृता । धारिणी राजाविनयमिरावत्याः सकाशा

मालविकाग्निमित्रे राजा - अहो दीर्घरोषता तत्रभवत्याः । अतः परं कथय । विदूषकः - किं' अदो वरं । मालविआ बउलावलिआ अणि- अलपदीओ अदिट्ठसुज्जपादं पादालवासं णाअकण्णआओ विअ अणुहोन्ति । राजा - कष्टं कष्टम् ।

मधुरखरा परभृता भ्रमरी च विबुद्धचूतसङ्गियौ ।
कोटरमकालवृष्ट्या प्रबलपुरोवातया गमिते ॥ २ ॥

अप्यत्र कस्यचिदुपक्रमस्य गतिः स्यात् । विदूषकः – हं भविस्सदि । जं सारभाण्डवरएवाउदा माह- विआ देवीए संदिट्ठा । मह अङ्गुलीअअमुहं अदेक्खिअ ण मोत्तवा, मालविआ बउलावलिआ अत्ति । राजा - ( निःश्वस्य । सपरामर्शम् ) सखे, किमत्र कर्तव्यम् । विदूषकः - ( विचिन्त्य ।) अस्थि एत्थ उवाओ । राजा - क इव । विदूषकः - ( सदृष्टिक्षेपम् । ) को वि अदिट्टो सुणोदि । कण्णे दे कहेमि । (इत्युपश्लिष्य कर्णे । ) एवं विअ । (इत्यावेदयति । )

१. किमतः परम् । मालविका बकुलावलिका च निगलपद्यावदृष्टसू-

र्यपादं पातालवासं नागकन्यके इवानुभवतः ।

२. कथं भविष्यति । यत्सारभाण्डगृहे व्यापृता माधविका देव्या सं-

दिष्टा । ममाङ्गुलीयकमुद्रामदृष्ट्वा न मोक्तव्या मालविका बकुलावलिका चेति ।

३. अस्त्यत्रोपायः ।

४. कोऽप्यदृष्टः शृणोति । कर्णे ते कथयामि । एवमित्र ।

ज्ञातवतीत्यर्थः ॥ किमतः परम् । मालविका बकुलावलिका च निगलपद्यावदृष्टसू- र्यपादं पातालवासं नागकन्यके इवानुभवतः ॥ मधुरस्वरेत्यादि । सष्टोऽर्थः ॥ कथं भविष्यति । यत्सारभाण्डगृहे व्यापृता माधविका देव्या संदिष्टा । ममाङ्गुलीय- कमुद्रामदृष्ट्वा न मोक्तव्या मालविका बकुलावलिका चेति ॥ अस्त्यनोपायः ॥ को- ऽप्यदृष्टः शृणोति । कर्णे ते कथयामि । एवमिव । अत्र राज्ञः कर्णे विदूषकोक्त उपायो

चतुर्थोऽङ्कः । राजा - (सहर्षम् । सुष्ठु । प्रयुज्यतां सिद्धये ।

( प्रविश्य । ) (ततः प्रविशति शयनस्था देवी परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः । )

प्रतीहारी - देवे, पवादसयणम्मि देवी णिसण्णा रत्तचन्दण- धारिणा परिअणहत्थगदेण चलणेण भअवदीए कहाहिं विणोदि- जमाणा चिट्टदि । राजा - तेन समादेशयोग्योऽयमवसरः । विदूषकः - तो गच्छदु भवं । अहं वि देवीं पेक्खिदुं अरि- पाणी भविस्सं । राजा - जयसेनायास्तावदस्मद्रहस्यं विदितं कुरु । विदूषकः - तह । ( इति कर्णे । ) एवं विअ होदि । (इत्यावेद्य नि- ष्क्रान्तः ।) 1 राजा - जयसेने, प्रवातशयनमार्गमादेशय । प्रतीहारी - दो इदो देवो ।

देवी – अवदि, रमणिज्जं कहावत्थु । तदो तदो । परिवाजिका - देवि, अतः परं पुनः कथयिष्यामि । अत्र भगवान्विदिशेश्वरः संप्राप्तः ।

१. देव, प्रवातशयने देवी निपण्णा रक्तचन्दनधारिणा परिजन हस्त-

गतेन चरणेन भगवत्या कथाभिर्विनोद्यमाना तिष्ठति ।

२. तद्गच्छतु भवान् । अहमपि देवीं द्रष्टुमरिक्तपाणिर्भविष्यामि ।

३. तथा । एवमिव भवति ।

४. इत इतो देवः ।

५. भगवति, रमणीयं कथावस्तु । ततस्ततः ।

नियमेन मालविकाप्राप्तिहेतुत्वान्नियताप्तिर्नाम चतुर्थावस्था सूचिता ॥ अत्रपूर्व प्रकरी - स्थानोक्तबीजस्यानया नियतात्या समन्वयादवमर्शो नाम चतुर्थसंधिः प्रतिपादित इति मन्तव्यम् ॥ देव, प्रवातशयने देवी निषण्णा रक्तचन्दनधारिणा परिजन हस्तगतेन चरणेन भगवत्या कथाभिर्विनोद्यमाना तिष्ठति ॥ तस्माद्गच्छतु भवान् । अहमपि देवीं द्रष्टुमरितपाणिर्भविष्यामि ॥ तथा । एवमिव भवति ॥ इत इतो देवः ॥ भगवति,

मालविकाग्निमित्रे देवी - अह्मो, भट्टा । ( इत्युत्थातुमिच्छति ।) राजा - अलमलमुपचारयन्त्रणया ।

अनुचितनूपुरविरहं नार्हसि तपनीयपीठिकालम्बि ।
चरणं रुजा परीतं कलभाषिणि मां च पीडयितुम् ॥ ३ ॥

धारिणी – जेदु अज्जउत्तो । परिव्राजिका - विजयतां देवः । राजा - (परिव्राजिकां प्रणम्योपविश्य ।) देवि, अपि सह्या वेदना । धारिणी – अज अस्थि विसेस ।

(ततः प्रविशति यज्ञोपवीतबद्धाङ्गुष्टः संभ्रान्तो विदूषकः । ) ( सर्वे विषण्णाः । )

विदूषकः— पॅरिताअदु परिचाअदु भवं । सप्पेणमि दो ।

राजा - कष्टं कष्टम् । क भवान्परिभ्रान्तः । विदूषकः - देवि देक्खिस्सं ति आआरपुप्फग्गहणकारणादो पदवणं गदोमि । देवी - द्धिहद्धि । अहं एव वह्मणस्य जीविदसं अणिमित्तं जादह्नि ।

१. अहो, भर्ता ।

२. जयत्वार्यपुत्रः ।

३. अद्यास्ति मे विशेषः ।

४. परित्रायतां परित्रायतां भवान् । सर्पेणास्मि दष्टः ।

५. देवीं द्रक्ष्यामीत्याचारपुष्प ग्रहणकारणात्प्रमदवनं गतोऽस्मि ।

६. हा धिक् हा धिक् । अहमेव ब्राह्मणस्य जीवितसंशयनिमित्

जातास्मि । रमणीयं कथावस्तु । ततस्ततः ॥ अहो, भर्ता ॥ अनुचितेति । स्पष्टोऽर्थः॥ जयत्या र्यपुत्रः ॥ अद्यास्ति मे विशेषः ॥ तत इति । यज्ञोपवीतेन बद्धोऽङ्गुष्टो यस्य स तथोक्तः अत्र कल्पनाया गम्यमानत्वाच्चलनं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ परित्रायतां परित्रा यतां भवान् । सर्पेणास्मि दष्टः ॥ देवीं द्रक्ष्यामीत्याचारपुष्प ग्रहणकारणात्प्रमदव गतोऽस्मि ॥ हा धिक् हा धिक् । अहमेव ब्राह्मणस्य जीवितसंशय निमित्तं जातास्मि

चतुर्थोऽङ्कः ।

विदूषकः - तहिं असो अत्थव अकारणादो पसारिदे दक्खि- हत्थे कोडरणिग्गदेण सप्परूवेण कालेण दट्ठोमि । णं एदे दुवे दंसणपदाणि । ( इति दंशं दर्शयति ।) परिव्राजिका - तेन हि दंशच्छेदः पूर्वकर्मेति श्रूयते । सता- वदस्य क्रियताम् ।

छेदो दंशस्य दाहो वा क्षतेर्वा रक्तमोचनम् ।
एतानि दष्टमात्राणामादुष्याः प्रतिपत्तयः ॥ ४ ॥

राजा - संप्रति विषवैद्यानां कर्म । जयसेने, ध्रुवसिद्धिः क्षि- प्रमानीयताम् । प्रतीहारी — जं देवो आणवेदि । ( इति निष्क्रान्ता । ) विदूषकः - अहो, पात्रेण मिच्छुणा गहीदोमि । राजा - मा कातरो भूः । अविषोऽपि कदाचिद्दशो भवेत् । विदूषकः — ह ण भाइस्सं । सिमसिमा अन्ति मे अङ्गाई ।

( इति विपवेगं रूपयति । )

देवी— हो दंसिदं अमुहं विआरेण । अवलम्भध बह्मणं ।

१. तस्मिन्नशोकस्तवककारणात्प्रसारिते दक्षिणहस्ते कोटरनिर्गतेन स-

परूपेण कालेन दुष्टोऽस्मि । नन्वेते द्वे दंशपदे ।

२. यदेव आज्ञापयति ।

३. अहो, पापेन मृत्युना गृहीतोऽस्मि ।

४. कथं न भेष्यामि । सिमसिमायन्ति मेऽङ्गानि ।

1

५. हा, दर्शितमशुभं विकारेण । अवलम्बध्वं ब्राह्मणम् ।

तस्मिन्नशोकस्तबककारणात्प्रसारिते दक्षिणहस्ते कोटरनिर्गतेन सर्परूपेण कालेन दष्टोऽस्मि । नन्वेते द्वे शपदे ॥ छेदो दंशस्येत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ ध्रुवसिद्धि- रिति तस्य वैद्यस्य नाम ॥ यद्देव आज्ञापयति ॥ अहो, पापेन मृत्युना गृहीतोऽस्मि ॥ कथं न भेष्यामि । सिमसिमायन्ति मेऽङ्गानि । अनेन संतापः सूच्यते । विषवेगं विष- प्राप्तिं रूपयति प्रकाशयति । विषवेगास्तु वसन्तराजीये कथिताः - 'वैवर्ण्य वेपथुर्दाहः फेनः स्कन्दस्य भञ्जनम् । दुःखं जाड्य मृतिश्चेति विषवेगाः स्युरष्टधा ॥ इति ॥ हा क-

૬૮ 1 मालविकाग्निमित्रे

(परिव्राजिका ससंभ्रममवलम्बते ।) ( प्रविश्य 1 ) (निष्क्रान्तौ विदूषकः प्रतीहारी च । )

विदूषकः - ( राजानं विलोक्य ) 'भोः, भवदो बाल्लादोवि तिभ- वअस्सोमि । तं विभरिअ अनुत्ताए मे जणणीए जोगक्खेमं वहेसु । राजा - मा भैषर्गोतम । स्थिरो भव । अचिरात्त्वां वैद्यश्चिकि- सिष्यति । 1

जयसेना – देवे, आणाविदो धुवसिद्धी विष्णावेदि । इह एव आणीअदु सो गोदमोति । राजा - तेन हि प्रतिगृहीतमेनं तत्रभवतः सकाशं प्रापय । जयसेना - तहा । विदूषकः - ( देवीं विलोक्य) भोदि, जीवेअं वाण वा । जं मए अत्तभवन्तं सेवमाणेण ते अवरद्धं तं मरिसेहि । देवी - दीहोऊ होहि ।

राजा - प्रकृतिभीरुस्तपखी ध्रुवसिद्धिमपि यथार्थनामानं सि- द्धिमन्तं न मन्यते ।

१. भोः, भवतो बाल्यादपि प्रियवयस्योऽस्मि । तं विचार्यापुत्राया मे

जनन्या योगक्षेमं वह ।

२. देव, आज्ञापितो ध्रुवसिद्धिर्विज्ञापयति । इहैवानीयतां स गौतम

इति ।

३. तथा ।

४. भवति, जीवेयं वा न वा । यन्मयात्रभवन्तं सेवमानेन तेऽपराद्धं

तन्मृष्यस्व ।

५. दीर्घायुर्भव ।

ष्टम् । दर्शितमशुभं विकारेण । अवलम्बध्वं ब्राह्मणम् ॥ भोः, भवतो बाल्यादपि प्रि यवयस्योऽस्मि । तं विचार्यापुत्राया मे जनन्या योगक्षेमं वह ॥ देव, आज्ञापितो घु वसिद्धिर्विज्ञापयति। इहैवानीयतां स गौतम इति ॥ तथा ॥ भवति, जीवेयं वा न वा यन्मयात्रभवन्तं सेवमानेन तेऽपराद्धं तन्मृष्यख ॥ दीर्घायुर्भव ॥ जयतु भर्ता । घुब

चतुर्थोऽङ्कः ।

( प्रविश्य । ) ( प्रतीहारी गृहीत्वा स्थिता । ) ( प्रविश्य । )

जयसेना - जेदु भट्टा । धुवसिद्धी विण्णावेदि । उदकुम्भवि- हाणेण सप्पमुद्दिअं किंपि कप्पिद । तं अण्णेसीअदु ति । देवी - इदं सप्पमुद्दिअं अङ्गुलीअअं । पच्छा मम हत्थे देहि णं । (इत्यङ्गुलीयकं ददाति । )

राजा - कर्मसिद्धावाशु प्रतिपत्तिमानय । प्रतीहारी - जं देवो आणवेदि । परिव्राजिका यथा मे हृदयमाचष्टे तथा निर्विषो गौतमः । राजा - भूयादेवम् ।

जयसेना - जेदुं देवो पकिदित्थो संवृत्तो । देवी — "दिट्टि । णिवुत्तविसवेगो गोदमो मुहुत्तेण । प्रतीहारी - ऐसो उण अमच्चो वाहतओ विष्णावेदि । रा- अकजं बहु मन्तिदवं । दंसणेण अणुग्गहं इच्छामिति ।

१. जयतु भर्ता । ध्रुवसिद्धिर्विज्ञापयति । उदकुम्भविधानेन सर्पमुद्रितं

किमपि कल्पयितव्यम् । तदन्विष्यतामिति ।

२. इदं सर्पमुद्रितमङ्गुलीयकम् । पश्चान्मम हस्ते देह्येतत् ।

३. यद्देव आज्ञापयति ।

४. जयतु देवः । निवृत्तविषवेगो गौतमो मुहूर्तेन प्रकृतिस्थः संवृत्तः ।

५. दिया ।

६. एष पुनरमात्यो वाहतको विज्ञापयति । राजकार्य बहु मन्त्रयित -

व्यम् । दर्शनेनानुग्रहमिच्छामीति । सिद्धिर्विज्ञापयति । उदकुम्भविधानेन सर्पमुद्रितं किमपि कल्पयितव्यम् । तदन्वि- यतामिति ॥ इदं सर्पमुद्रितमङ्गुलीयकम् । पश्चान्मम हस्ते देह्येतत् ॥ यद्देव आज्ञाप यति ॥ जयतु देवः । निवृत्तविषवेगो गौतमो मुहूर्तेन प्रकृतिस्थः संवृत्तः ॥ दिष्ट्या ॥ एष पुनरमात्यो वाहतको विज्ञापयति । राजकार्यं बहु मन्त्रयितव्यम् । दर्शनेनानुप्र-

मालविकाग्निमित्रे देवीच्छदु अज्जउत्तो कज्जसिद्धीए । राजा - आतंपाकान्तोऽयमुद्देशः । शीतक्रिया चास्या रुजः प्र- शस्ता । तदन्यत्र नीयतां शयनम् । देवी बालिआओ, अज्जउत्तवअणं अणुचिट्ठह । परिजनः — तह ।

(निष्क्रान्ता देवी परित्राजिका परिजनश्च । ) (प्रविश्य ।)

राजा - जयसेने, मां गूढेन पथा प्रमदवनं प्रापय । प्रतीहारी - ईदो इदो देवो । राजा - जय सेने, समाप्तकरणीयो ननु गौतमः । प्रतीहारी - अह ई । राजा-

इष्टाधिगमनिमित्तं प्रयोगमेकान्तसाध्यमपि मत्वा ।
संदिग्धमेव सिद्धौ कातरमाशङ्कते हृदयम् ॥ ५ ॥

विदूषकः - वैदु भवं । सिद्धाई दे मङ्गलकम्माई । राजा - जयसेने, त्वमपि नियोगमशून्यं कुरु । प्रतीहारी - जं देवो आणवेदि । ( इति निष्कान्ता ।)

१. गच्छत्वार्यपुत्रः कार्यसिद्धये ।

२. बालिकाः, आर्यपुत्रवचनमनुतिष्ठत ।

३. तथा ।

४. इत इतो देवः ।

५. अथ किम् ।

६. वर्धतां भवान् । सिद्धानि ते मङ्गलकर्माणि ।

७. यद्देव आज्ञापयति ।
हमिच्छामीति ॥ गच्छवार्यपुत्रः कार्य सिद्धये ॥ बालिका, आर्यपुत्रवचनमनुतिष्ठत ॥

तथा इत इतो देवः ॥ अथ किम् ॥ इष्टाधिगमेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ वर्धतां भ- वान् । सिद्धानि ते मङ्गलकर्माणि ॥ यद्देव आज्ञापयति ॥ देव्या अङ्गुलीयकमुद्रां

चतुर्थोऽङ्कः ।

राजा - वयस्य, क्षुद्रा माधविका । न किंचिद्विचारितमनया । विदूषकः – 'देवीए अङ्गुलीअअमुद्दिअं देक्खिअ कहं वि- आरेदि । राजा - न खलु मुद्रामधिकृत्य ब्रवीमि । एतयोर्द्वयोः किंनिमित्तो मोक्षः । किं वा देव्याः परिजनमतिक्रम्य भवान्संदिष्ट इत्येवमनया प्रष्टव्यम् । विदूषकः - पुच्छिदोद्मि । पुणो मन्दस्स मे तस्सि पच्च- पण मदी । राजा - कथ्यताम् । - विदूषकः – मणिदा मए । देवचिन्तएहिं विष्णाविदो राआ । सोवसग्गं वो णक्खत्तं । सवबन्धणमोक्खो करीअदु त्ति । राजा - ( सहर्षम् । ततस्ततः । विदूषकः - तं सुणिअ देवीए इरावदीचित्तं रक्खन्तीए राज किल मोदित्ति अहं संदिट्टो त्ति । तदो जुज्जदि ति ताए एवं संपादिदो अत्थो । राजा - ( विदूषकं परिष्वज्य ) सखे, प्रियोऽहं तव ।

१. देव्या अङ्गुलीयकमुद्रां दृष्ट्वा कथं विचारयति ।

२. ननु पृष्टोऽस्मि । पुनर्मन्दस्य मे तस्मिन्प्रत्युत्पन्ना मतिः ।

३. भणिता मया । दैवचिन्तकैर्विज्ञापितो राजा । सोपसर्ग वो नक्ष-

त्रम् । सर्वबन्धनमोक्षः क्रियतामिति ।

४. तच्छ्रुत्वा देव्येरावतीचित्तं रक्षन्त्या राजा किल मोचयतीत्यहं सं-

दिष्ट इति । ततो युज्यत इति तयैवं संपादितोऽर्थः । दृष्ट्वा कथं विचारयति ॥ ननु पृष्टोऽस्मि । पुनर्मन्दस्य मे तस्मिन्प्रत्युत्पन्ना मतिः ॥ भणिता मया । दैवचिन्तकैर्विज्ञापितो राजा । सोपसर्गं वो नक्षत्रम् । सर्वबन्धन- मोक्षः क्रियतामिति ॥ तच्छ्रुत्वा देव्येरावतीचित्तं रक्षन्त्या राजा किल मोचयती -

मालविकाग्निमित्रे

नहि बुद्धिगुणेनैव सुहृदामर्थदर्शनम् ।
कार्यसिद्धिपथः सूक्ष्मः स्नेहो नाप्युपलभ्यते ॥ ६ ॥

विदूषकः — तुवरदु भवं समुदधरए सही सहिदं मालविअं ठाविअ भवन्तं पच्चग्गदो । राजा – अहमेनां संभावयामि । गच्छाग्रतः । विदूषकः – ऐदु भवं (परिक्रम्य ।) इदं समुद्दवरं । राजा - (साशङ्कम् ।) वयस्य, एषा कुसुमावचयव्यग्रहस्ता स- ख्यास्ते परिचारिका चन्द्रिका संनिकृष्टमागच्छति । इतस्तावदावां भित्तिगूढौ भवावः । विदूषकः - अहो कुम्भीलएहिं कामुएहिं च परिहरणीआ चन्द्रिआ । (उभे यथोक्तं कुरुतः । राजा - गौतम, कथं नु ते सखी मां प्रतिपालयति । एहि । एन गवाक्षमाश्रित्य विलोकयामि । विदूषकः - ह ।

(उभौ विलोकयन्तौ तिष्टतः । ) (ततः प्रविशति मालविका बकुलावलिका च । )

बकुलावलिका – संहि, पणम भट्टारं ।

१. त्वरतां भवान् । समुद्रगृहे सखीसहितां मालविकां स्थापयित्वा भवन

प्रत्युद्गतोऽस्मि ।

२. एतु भवान् । इदं समुद्रगृहम् ।

३. अहो कुम्भिलकैश्च परिहरणीया खलु चन्द्रिका ।

४. तथा ।

५.

सखि, प्रणम भर्तारम् । त्यहं संदिष्ट इति । ततो युज्यत इति तयैवं संपादितोऽर्थः ॥ नहि बुद्धीत्याि स्पष्टोऽर्थः ॥ त्वरतां भवान् । समुद्रगृहे सखीसहितां मालविकां स्थापयित्वा भव प्रत्युद्गतोऽस्मि ॥ एतु भवान् । इदं समुद्रगृहम् ॥ अहोइत्यामन्त्रणे । कुम्भिलकैःका कैश्च परिहरणीया खलु चन्द्रिका ॥ तथा ॥ सखि, प्रणम भर्तारम् ॥ नमस्ते ॥ स

मालविका चतुर्थोऽङ्कः ।

मो दे । राजा - शते मे प्रतिकृतिं निर्दिशति । मालविका - ( सहर्षम् । द्वारमवलोक्य 1 ) हेला, मं त्रिप्पलम्भेसि । राजा - हर्षविषादाभ्यामत्रभवत्याः प्रीतोऽस्मि ।

सूर्योदये भवति या सूर्यास्तमये च पुण्डरीकस्य ।
वदनेन सुवदनायास्ते समवस्थे क्षणादूढे ॥ ७ ॥

बकुलावलिका — णं एसो चित्तगदो भट्टा । उभे - ( प्रणिपत्य ।) जेदु भट्टा । मालविका - हैला, तदा संभमदिट्ठे भट्टिणो रूवे जहा ण वि - तिहलि, तहा अज्जवि मए भाविदो अवितिहदंसणो भट्टा । विदूषकः सुदं भवदा । तत्तहोदी चित्ते जहा दिट्ठो तहा दिट्टो भवं ति मन्तेदि । मुद्धा दाणिं मसा विअ रअणभण्डअं जो- वगवं बहेसि । राजा - सखे, कुतूहलवानपि निसर्गशा लीनः स्त्रीजनः । पश्य । कात्र्येन निर्वर्णयितुं च रूप-

१. नमस्ते ।

मिच्छन्ति तत्पूर्वसमागमानाम् ।

२. सखि, मां विप्रलम्भयसि ।

३. नन्वेष चित्रगतो भर्ता ।

४. जयतु भर्ता 1

५. सखि, तदा संभ्रमदृष्टे भर्त रूपे यथा न वितृष्णास्मि, तथाद्यापि

मया भावितोऽवितृष्णदर्शनो भर्ता ।

६. श्रुतं भवता । तत्रभवती चित्रे यथा दृष्टस्तथा दृष्टो भवानिति

मन्त्रयति । मुधेदानीं मञ्जूषेव रत्नभाण्डं यौवनगर्वे वहसे । यां विप्रलम्भयसि ॥ सूर्योदय इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ नन्वेष चित्रगतो भर्ता ॥ जयतु भर्ता ॥ सखि, तदा संभ्रमदृष्टे भर्तु रूपे यथा न वितृष्णास्मि, तथाद्यापि मयाभावितोऽ- वितृष्णदर्शनो भर्ता ॥श्रुतं भवता । तत्रभवती चित्रे यथा दृष्टस्तथा दृष्टो भवानिति मन्त्र- यति। मुधेदानीं मजषेव रत्नभाण्डं यौवनगर्व वह से ॥ कात्सूर्येनेत्यादि । स्पष्टोर्थः॥ माल • ७

मालविकाग्निमित्रे न च प्रियेष्वायतलोचनानां समप्रवृत्तीनि विलोचनानि ॥ ८ ॥ 9 मालविका - हला, का एसा पासपरिउत्तवअणेण भट्टिणा सिणिद्धाए दिट्ठीए णिज्झाईअदि । बकुलावलिका - इअं पासगदा इरावदी । मालविका - सहि, अदक्खिणो विअ भट्टा मे पडिभादि । जो सवं देवीजणं उज्झि एक्काए मुहे बद्धलक्खो । बकुलावलिका – (आत्मगतम् ) चिंत्तगदं भट्टारं परमत्थदो सं- कप्पि असूअदि । होदु । क्रीडिस्सं दाव एदाए । ( प्रकाशम् ।) हला, भट्टिणो वल्लहा एसा । मालविका - दो किं दाणिं अत्ताणं आआसइस्सं । ( इति सा- सूयं परावर्तते । ) राजा - सखे, पश्य ।

भ्रूभङ्गभिन्नतिलकं स्फुरिताधरोष्ठं
सासूयमाननमितः परिवर्तयन्त्या ।
कान्तापराध कुपितेष्वनया विनेतुः
संदर्शितेव ललिताभिनयस्य शिक्षा ॥ ९ ॥

१. सखि, कैपा पार्श्वपरिवृत्तवदनेन भर्त्रा में स्निग्धया दृष्ट्या निध्यायते ।

२. नन्वियं पार्श्वगतेरावती ।

३. सखि, अदक्षिण इव भर्ता मे प्रतिभाति । यः सर्वे देवीजन मुज्झित्-

कस्या मुखे बद्धलक्ष्यः ।

४. चित्रगतं भर्तारं परमार्थतः संकल्प्यासूयति । भवतु । क्रीडिष्यामि

तावदेतया । सखि, भर्तुर्वल भैषा ।

५. ततः किमिदानीमात्मानमायासयिष्यामि ।

'सखि, कैषा पार्श्वपरिवृत्तवदनेन भर्त्रा स्निग्धया दृष्ट्या निध्यायते ॥ नन्वियं पार्श्वगतेरावती ॥ सखि, अदक्षिण इव भर्ता मे प्रतिभाति । यः सर्व देवी जन- मुज्झित्वैकस्य मुखे बद्धलक्ष्यः ॥ चित्रगतं भर्तारं परमार्थतः संकल्प्यासूयति । भवतु क्रीडिष्यामि तावदेतया । सखि, भर्तुर्वल्लभैषा ॥ ततः किमिदानीमात्मान- मायासयिष्यामि ॥ भ्रूभङ्गेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अनुनयसज्ज इदानीं भव ॥

चतुर्थोऽङ्कः । विदूषकः - अणुणअसज्जो दाणिं होहि ।

मालविका - अज्जगोदमो एत्थे ण संसेवदि । ( पुनः स्थानान्तरामि- मुखी भवितुमिच्छति ।) बकुलावलिका—(मालविकां रुद्धा 1) खु कुविदा दाणि तुमं । मालविका - जैइ चिरं कुविदं एव मं मण्णेसि, एसो पच्चा- णीअदि कोवो । राजा - ( उपेल ।)

कुप्यसि कुवलयनयने चित्रार्पितचेष्टया किमेतन्मे ।
ननु तव साक्षादयमहमनन्यसाधारणो दासः ॥ १० ॥

बकुलावलिका — जेदु भट्टा । मालविका – (आत्मगतम् ।) कहं चित्तगदो भट्टा मए असुइदो ।

(इति सप्रणयवदनमञ्जलिं करोति । ) (राजा मदनकातर्यं रूपयति ।)

विदूषकः - किं भवं उदासीनो विअ । राजा - अविश्वसनीयत्वात्सख्यास्तव । विदूषकः -- अतहोदीए अअं तुह अविस्सासो । राजा - श्रूयताम् ।

२. अनुनयसज्ज इदानीं भव ।

२. आर्य गौतमोऽत्र न संसेवते ।

३. न खलु कुपितेदानीं त्वम् ।

४. यदि चिरं कुपितामेव मां मन्यसे, एप प्रत्यानीयते कोपः ।

५. जयतु भर्ता ।

६. कथं चित्रगतो भर्ता मयासूयितः ।

७. किं भवानुदासीन इव ।

८. अत्रभवत्यामयं तवाविश्वासः

आर्य गौतमोऽत्र न संसेवते ॥ न खलु कुपितेदानीं त्वम् ॥ यदि चिरं कुपितामेव मां मन्यसे, एष प्रत्यानीयते कोपः ॥ कुप्यसीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ जयतु भर्ता ॥ कथं चित्रगतो भर्ता मयासूयितः ॥ किं भवानुदासीन इव ॥ अत्र

मालविकाग्निमित्रे

पथि नयनयोः स्थित्वा स्थित्वा तिरोभवति क्षणा-
त्सरति सहसा बाहोर्मध्यं गतापि सखी तव ।
मनसिजरुजा क्लिश्यत्येवं समागममायया
कथमिव सखे विस्रब्धं स्यादिमां प्रति मे मनः ॥ ११ ॥

बकुलावलिका - सहि, बहुसो किल भट्टा विप्पलद्धो । दाव तुए अता विस्सासणिज्जो करीअदु । मालविका — सेहि, मह उण मन्दभभगाए सिविणसमाअमो वि भट्टिणो दुल्लहो आसि । बकुलावलिका - भट्टा कहेदु से उत्तरं । राजा-

उत्तरेण किमात्मैव पञ्चवाणाभिसाक्षिकम् ।
तव सख्यै मया दत्तो न सेव्यः सेविता रहः ॥ १२ ॥

बकुलावलिका - अणुग हीदम्ह । विदूषकः - ( परिक्रम्य 1 ) बेहुलावलिए, एसो बालासोअरुक्खस्स पल्लवाई लङ्घदि हरिणो । णिवारेम णं ।

१. सखि, बहुशः किल भर्ता विप्रलब्धः । तावत्त्वयात्मा विश्वसनीयः

क्रियताम् ।

२. सखि, मम पुनर्मन्दभाग्यायाः स्वमसमागमोऽपि भर्तुर्दुर्लभ आसीत् ।

३. भर्ता कथयत्वस्या उत्तरम् ।

४. अनुगृहीताः स्मः ।

५. बकुलावलिके, एप बालाशोकवृक्षस्य पलवानि लयति हरिणः ।

निवारयाम एनम् । भवत्यामयं तवाविश्वासः । अस्मिन्वाक्ये काकुरनुसंधेया ॥ पथि नयनयोरि त्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ सखि, बहुशः किल भर्ता विप्रलब्धः । तावत्त्वयात्मा विश्वसनीयः क्रियताम् ॥ सखि, मम पुनर्मन्दभाग्यायाः स्वप्नसमागमोऽपि भर्तु दुर्लभ आसीत् ॥ भर्ता कथयत्वस्या उत्तरम् ॥ उत्तरेणेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः । अनुगृहीताः स्मः ॥ बकुलावलिके, एष बालाशोकवृक्षस्य पल्लवानि लयति

चतुर्थोऽङ्कः । बकुलावलिका तह । ( इति प्रस्थिता ।)

राजा - वयस्य, एवमेवास्मिन्रक्षणक्षणेऽवहितेन त्वया भवि - तव्यम् । विदूषकः- एवं वि गोदमी संदिसे अदि । - बकुलावलिका – (परिक्रम्य ।) अज्ज गोदम, अहं अप्पअसे चिट्ठामि । तुमं दुवाररक्खओ होहि । विदूषकः — जुज्जइ । -

(निष्क्रान्ता बकुलावलिका । ) ( मालविका ससाध्वसा तिष्ठति ।)

विदूषकः - इमं दाव फलिहक्खम्भं अस्सिदो होमि । ( इति तथा- कृत्वा । ) अहो सुहप्फरिसदा सिलाविसेसस्स । ( इति निद्रायते । ) राजा-

विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं
तव चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे ।
परिगृहाण गते सहकारतां
त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥ १३ ॥

मालविका — देवी भएण अत्तणोवि पिअं कादं ण पारेमि ।

१. तथा ।

२. एवमपि गौतमः संदिश्यते ।

३. आर्य गौतम, अहमप्रकाशे तिष्ठामि । त्वं द्वाररक्षको भव ।

४. युज्यते ।

५. इमं तावत्स्फटिकस्तम्भमाश्रितो भवामि । अहो सुखस्पर्शता शि-

लाविशेषस्य ।

६. देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तुं न पारयामि ।

हरिणः । निवारयाम एनम् ॥ तथा ॥ एवमपि गौतमः संदिश्यते ॥ आर्य गौतम, अहमप्रकाशे तिष्ठामि । त्वं द्वाररक्षको भव ॥ युज्यते ॥ इमं तावत्स्फटिकस्त- म्भमाश्रितो भवामि । अहो सुखस्पर्शता शिलाविशेषस्य ॥ विसृजेत्यादि । 1

मालविकामिमित्रे राजा - अयि न भेतव्यम् । मालविका — (सोपालम्भम् । ) जो ण भाअदि, सो मए भट्टिणी - दसणे दिवसामत्थो भट्टा । राजा-

दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठ वैम्बिकानां कुलव्रतम् ।
तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥ १४ ॥

तदनुगृह्यतां चिरानुरक्तोऽयं जनः । ( इति संश्लेषमुपजनयति ।)

( मालविका परिहरति । ) (ततः प्रविशतीरावती निपुणिका च । )

राजा - ( आत्मगतम् । ) रमणीयः खलु नवाङ्गनानां मदन विष- यावतारः । तथा हि ।

हस्तं कम्पयते रुणद्धि रशनाव्यापारलोलाङ्गुलीः
स्वौ हस्तौ नयति स्तनावरणतामालिन्यमाना बलात् ।
पातुं पक्ष्मल नेत्रमुन्नमयतः साचीकरोत्याननं
व्याजेनाप्यभिलाषपूरणसुखं निर्वर्तयत्येव मे ॥ १५ ॥

इरावती - हे णिउणिए, सच्चं तुमं परिगदत्था चन्द्रिआए । समुद्दघर अलिन्दसइदो एआई अज्जगोदमो दिठ्ठोत्ति । निपुणिका – अण्गहा कहं भट्टिणी विणावेमि ।

१. यो न बिभेति, स मया भट्टिनीदर्शने दृष्टसामर्थ्यो भर्ता ।

२. हजे निपुणिके, सत्यं त्वं परिगतार्थी चन्द्रिकया । समुद्रगृहालिन्द-

शयित एकाकी आर्यगौतमो दृष्ट इति ।

३. अन्यथा कथं भट्टिन्यै विज्ञापयामि ।

स्पष्टोऽर्थः ॥ देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तुं न पारयामि ॥ योन बिभेति, स मया भट्टिनीदर्शने दृष्टसामर्थ्यो भर्ता ॥ दाक्षिण्यमिति । स्वष्टोऽर्थः वैम्बिकास्तद्वंश्या राजानः ॥ हस्तमित्यादि । सष्टोऽर्थः ॥ हजे निपुणिके सत्यं त्वं परिगतार्था चन्द्रिकया । समुद्रगृहालिन्दशयित एकाकी आर्यगौतम दृष्ट इति ॥ अन्यथा कथं भट्टिन्यै विज्ञापयामि ॥ तेन हि तत्रैव गच्छामः । संश

चतुर्थोऽङ्कः ।

इरावती - ते हि तहिं एव गच्छामो । संसआदो मुत्तं पिअ - वअस्सं पुच्छिदुं च । निपुणिका – सावसेसं विअ भट्टिणीए वअणं । इरावती - अण्णं च चित्तगदं अज्जउत्तं पसादेदं । निपुणिका – अह कहं दाणिं एव ण पसादीअदि । " इरावती - मुंढे, जारिसो चित्तगदो णं तारिखो एव अण्णसं- कन्तहिअओ अज्जउत्तो । केवलं उअआरादिकमं पमज्जिदुं अअं आरम्भो । 1 निपुणिका – दो इदो भट्टिणी ।

( उभे परिक्रामतः । ) ( प्रविश्य । )

चेटी - जेदु भट्टिणी । देवी भणादि । ण मे मच्छरस्स एसो कालो । तेण खु बहुमाणं बड्डेदुं वअस्साए सह णिअलबन्धणे किदा 1

१. तेन हि तत्रैव गच्छामः संशयान्मुक्तं प्रियवयखं प्रष्टुं च ।

२. सावशेषमिव भट्टिन्या वचनम् ।

३. अन्यच्च चित्रगतमार्यपुत्रं प्रसादयितुम् ।

४. अथ कथमिदानीमेव न प्रसाद्यते ।

५. मुग्धे, यादृशश्चित्रगतो ननु तादृश एवान्यसंक्रान्तहृदय आर्यपुत्रः ।

केबलमुपचारातिक्रमं प्रमार्जितुमयमारम्भः ।

६. इत इतो भट्टिनी ।

७.

जयतु भट्टिनी । देवी भगति । न मे मत्सरस्यैष काल : । तेन खलु बहुमानं वर्धयितुं वयस्यया सह निगलबन्धनं कृता मालविका । यद्यनुमन्यस आर्यपुत्रस्य प्रियं कर्तुं तथा करोमि । यत्तवेष्टं तन्मे भणेति । यावन्मुक्तं प्रियवयस्य प्रष्टुं च ॥ सावशेषमिव भट्टिन्या वचनम् ॥ अन्यच्च चित्र- गतमार्यपुत्रं प्रसादयितुम् ॥ अथ कथमिदानीमेव न प्रसाद्यते ॥ मुग्धे, यादृश- श्चित्रगतो ननु तादृश एवान्यसंक्रान्तहृदय आर्यपुत्रः । केवलमुपचारातिक्रमं प्रमा- जिंतुमयमारम्भः ॥ इत इतो भट्टिनी ॥ जयतु भट्टिनी । देवी भणति । न मे मत्सरस्यैष कालः । तेन खलु बहुमानं वर्धयितुं वयस्यया सह निगलबन्धनं

मालविकाग्निमित्रे मालविआ । जइ अणुमण्णसि अज्जउत्तस्स पिअं का तहा करेमि । जं तुह इच्छितं मे भणाहिति । इरावती-अरिए, विण्णावेहि देविं । का वअं भट्टिणि णिओजेदुं । परिअणणिअलणे दंसिदो मइ अणुग्गहो । स पसादेण अअं जणो वढदित्ति । चेटी-तेह । ( इति निष्क्रान्ता । ) - निपुणिका – (परिक्रम्यावलोक्य च ) अँट्टिणि, एसो दुवारुद्देसे समुदघर अस्स विपणिगदो विअ बलीवद्दो अज्जगोदमो आसीणो एव णिद्दा अदि । इरावती - अचाहिदं । ण खु सावसेसो विसविआरो हवे । निपुणिका – पसण्णमुहवण्णो दीसह । अवि अ धुवसिद्धिणा चिच्छिदो । ता से असङ्कणिज्जं पावं । -

१. नागरि के, विज्ञापय देवीम् । का वयं भट्टिनीं नियोजयितुम् । परि-

जननिगलने दर्शितो मय्यनुग्रहः । कस्य वा प्रसादेनायं जनो वर्धत इति ।

२. तथा ।

३. भट्टिनि, एष द्वारोद्देशे समुद्रगृहस्य विपणिगत इव बलीवर्द आर्य गौ-

तम आसीन एव निद्रायते ।

४. अत्याहितम् । न खलु सावशेषो विषविकारो भवेत् ।

५. प्रसन्नमुखवर्णो दृश्यते । अपि च ध्रुवसिद्धिना चिकित्सितः ।

तदस्याशङ्कनीयं पापम् । कृता मालविका । यद्यनुमन्यसे आर्यपुत्रस्य प्रियं कर्तु तथा करोमि । यत्तवेष्टं तन्मे भणेति ॥ नागरिके, विज्ञापय देवीम् । का वयं भट्टिणीं नियोजयितुम् । परिजन निगलनेन दर्शितो मय्यनुग्रहः । कस्य वा प्रसादेनायं जनो वर्धत इति ॥ तथा ॥ भट्टिनि एष द्वारोद्देशे समुद्रगृहस्य विपणिगत इव बलीवर्द आर्यगौतम आसीन एव निद्रायते ॥ अत्याहितम् । अत्याहितं नाम जीवानपेक्षि कर्म । 'अत्याहितं महामीतिः कर्म जीवानपेक्षि च' इत्यमरसिंहः । न खलु सावशेषो विषविकारो भवेत् ॥ प्रसन्नमुखवर्णो दृश्यते । अपिच ध्रुवसिद्धिना चिकित्सितः । तस्मा दस्याशङ्कनीयं पापम् ॥ भवति मालविके ॥ श्रुतं भट्टिन्या । कस्यैष आत्मनियोग-

चतुर्थोऽङ्कः । विदूषकः - ( उत्खायते । ) भोदि मालविए ।

निपुणिका – सुंदं भट्टिणीए कस्स एसो अत्तणिओअसंपा- द विणिज्जोहदासो । सवाकलं इदो एव सोत्थिवाअणमो - दहिं कुच्छ पूरिअ संपदं मालविअं सिविणावेदि । विदूषकः - इरावदिं अदिकमन्ती होहि । निपुणिका – एदं अच्चाहिदं । इमं भुअङ्गभीरुअं बह्म- बन्धुं इमिणा भुअङ्गकुडिलेण दण्डकट्टेण खम्भन्तरिदा भाअइस्सं । इरावती - अरुहृदि एव किदग्घो उवद्दवस्स ।

( निपुणिका विदूषकस्योपरि दण्डकाष्टं पातयति ।)

विदूषकः - (सहसा प्रबुध्य । ) अविहा अविहा । भो वअस्स, सप्पो मे उवरि पडिदो । राजा - ( सहसोपसृत्य ) सखे, न भेतव्यं न भेतव्यम् ।

१. भवति मालविके ।

1

२. श्रुतं भट्टिन्या । कस्यैष आत्मनियोगसंपादने विश्वसनीयो हताशः ।

सर्वकालमित एव स्वस्तिवाचनमोदकैः कुक्षिं पूरयित्वा सांप्रतं मालविकां स्वमायते ।

३. इरावतीमतिक्रामन्ती भव ।

४. एतदत्याहितम् । इमं भुजंगभीरुं ब्रह्मबन्धुमनेन भुजंगकुटिलेन

दण्डकाष्ठेन स्तम्भान्तरिता भीषयिष्यामि ।

५. अर्हत्येव कृतघ्न उपद्रवस्य ।

६. अविधा अविधा । भो वयस्य, सर्पो म उपरि पतितः ।

संपादने विश्वसनीयो हताशः । सर्वकालमित एव स्वस्तिवाचनमोदकैः कुक्षिं पूरयित्वा सांप्रतं मालविकां खप्नायते । अत्र दोषोद्घाटनादपवादो नाम संध्यङ्गमुक्कं भवति । तत्रैव रोषभाषणात्संफेटो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ इरावतीमतिक्रामन्ती भव ॥ एतदत्याहितम् । इमं भुजंगभीरुं ब्रह्मबन्धुमनेन भुजंगकुटिलेन दण्डकाष्ठेन स्तम्भान्तरिता भीषयिष्यामि । अर्हत्येव कृतघ्न उपद्रवस्य । 'उवद्दवस्स' इत्यत्र क्वचित्, 'असादेः' इति प्राकृते कर्मणि षष्ठी ॥ अविधाअविधा । भो वयस्य, सर्पो म उपरि पतित

मालविकाग्निमित्रे मालविका — ( अनुसृत्य ।) भेट्टा, मा दाव सहसा णिक्कम । स- प्पोत्ति भणीअदि । इरावती - हेद्धि हद्धि । भट्टा इदो एब धावदि । विदूषकः - ( सप्रहासम् । ) कैहं दण्डकट्ठे एदं । अहं उण जाणे जं मए केदई कण्टएहिं डंसं करिअ सप्पस्स उवरि अ- असो किदं, तं मे फलिदं ।

(प्रविश्य पटाक्षेपेण । ) ( सर्वे इरावर्ती दृष्ट्वा संभ्रान्ताः । )

बकुलावलिका — दाव भट्टा पविसदु । कुडिलाई सप्पो विदीसदि । इरावती - (स्तम्भान्तरिता राजानमुपेत्य ।) अवि णिविग्घमणो रहो दिवासंकेदो मिहुणस्स ।

राजा - प्रिये, अपूर्वोऽयमुपचारः । इरावती — उलावलिए, दिट्ठआ दुच्चाहिआअविसआ सं- पुणा देवइण्णा ।

१. भर्तः, मा तावत्सहसा निष्क्राम । सर्प इति भण्यते ।

२. हा धिक् हा धिक् । भर्ता इत एव धावति ।

३. कथं दण्डकाष्ठमेतत् । अहं पुनर्जीने यन्मया केतकी कण्टकै देश

कृत्वा सर्पस्योपर्ययशः कृतम्, तन्मे फलितम् ।

४. मा तावद्भर्ता प्रविशतु । कुटिलगतिः सर्प इव दृश्यते ।

५. अपि निर्विघ्नमनोरथो दिवासंकेतो मिथुनस्य ।

६. बकुलावलिके, दिष्टया दूत्याधिकारविषया संपूर्णा ते प्रतिज्ञा ।

अत्रोद्वेजनाद्युक्तिर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥भर्तः, मा तावत्सहसा निष्क्राम । सर्प इति भण्यते ॥ हा धिक् हा धिक् । भर्ता इत एव धावति ॥ कथं दण्डकाष्ठमेतत् । अहं पुनर्जाने । यन्मया केतकी कण्टकैर्देशं कृत्वा सर्पस्योपर्ययशः कृतम्, तन्मे फलितम् ॥ मा तावद्भर्ता प्रविशतु । इह कुटिलगतिः सर्प इव दृश्यते ॥ अपि निर्विघ्नमनोरथो दिवासंकेतो मिथुनस्य ॥ बकुलावलिके, दिष्ट्या दूत्याधिकारवि-

चतुर्थोऽङ्कः ।

बकुलावलिका — पसीददु भट्टिणी । किं णु खु दद्दुरा वा- हरन्ति त्ति देवी पुढवीए देवो वरिसिदुं विरमदि । विदूषकः— मा दाव । भोदीए दंसणमेत्तेण अत्तभवं पणिवा - दलणं विसुमरिदो । तुमं उण अज्जवि पसादं ण गेण्हसि । इरावती - कुविदा दाणिं अहं किं करिस्सं । राजा - अस्थाने कोप इत्यनुपपन्नं त्वयि । तथा हि ।

कदा मुखं वरतनु कारणाहते
तवागतं क्षणमपि कोपपात्रताम् ।
अपर्वणि ग्रहकलुषेन्दुमण्डला
विभावरी कथय कथं भविष्यति ॥ १६ ॥

इरावती - अट्टाति सुष्ठु वाहरिदं अज्जउत्तेण । अण्णसंकन्ते सु अह्माणं भाअहेएसु जदि उण कुप्पेअं, तदो हस्सा भवेअं । 1 राजा - त्वमन्यथा कल्पयसि । अहं पुनः सत्यमेव कोपस्थानं न पश्यामि ।

१. प्रसीदतु भट्टिनी । किं नु खलु दर्दुरा व्याहरन्ती देव्या पृथिव्यां

देवो वषितुं विरमति ।

२. मा तावत् । भवत्या दर्शनमात्रेणात्रभवान्प्रणिपातलङ्घनं विस्मृतः ।

त्वं पुनरद्यापि न गृह्णासि ।

३. कुपितेदानीमहं किं करिष्यामि ।

४. अस्थान इति सुष्ठु व्याहृतमार्यपुत्रेण । अन्यसंक्रान्तेष्वस्माकं भाग-

धेयेषु यदि पुनः कुप्येयम्, ततो हास्या भवेयम् । पया संपूर्णा ते प्रतिज्ञा ॥ प्रसीदतु भट्टिनी । किं नु खलु दर्दुरा व्याहरन्त्या- क्रोशन्तीति देव्यां पृथिव्यां देवो वर्षितुं विरमति ॥ मा तावत् । भवत्या दर्शन- मात्रेणात्रभवान्प्रणिपातलङ्घनं विस्मृतः । त्वं पुनरद्यापि प्रसादं न गृह्णाति ॥ कुपितेदानीमहं किं करिष्यामि ॥ कदेति । स्पष्टोऽर्थः ॥ अस्थान इति सुष्ठु त्र्याहृतमार्यपुत्रेण । अन्यसंक्रान्तेष्वस्माकं भागधेयेषु यदि पुनः कुप्येयम्, ततो

मालविकाग्निमित्रे

नार्हति कृतापराधोऽप्युत्सवदिवसेषु परिजनो दण्डम् ।
इति मोचिते मयैते प्रणिपतितुं मामुपगते च ॥ १७ ॥

इरावती — णिउणिए, गच्छ । देवीं विण्णावेहि । दिट्ठो भ- वदीए पक्खवादो णं अज्जति । निपुणिका – तेह । ( इति निष्कान्ता ।) विदूषकः -- ( आत्मगतम् ।) भो, अणत्थो संपडिदो । बन्धणन्भट्टा गिहकवोदो बिडालिआए आलोए पडिदो ।

( प्रविश्य 1 )

निपुणिका – (अपवार्य) ट्टिणि, जदिच्छादिट्ठाए माहविआए आचक्किदं एवं खु एदं णिव्वुत्तंति । ( इति कर्णे कथयति । ) इरावती - ( आत्मगतम् ।) उववण्णं । सचं अअं एत्थ ब्रह्मबन्धुणा किदो पओओ । (विदूषकं विलोक्य 1 ) इअं इमस्स कामतन्तसचिवस्स णीदी ।

१. निपुणिके, गच्छ । देवीं विज्ञापय । दृष्टो भवत्याः पक्षपातो नन्वद्येति ।

२. तथा ।

३. भोः, अनर्थः संपतितः । बन्धनभ्रष्ट गृहकपोतो बिडालिकाया

आलोके पतितः ।

४. भट्टिनि यच्छादृष्टया माधविकयाख्यातम् । एवं खल्वेतन्निर्वृ

तमिति ।

५. उपपन्नम् । सत्यमयमत्र ब्रह्मबन्धुना कृतः प्रयोगः । इयमर

कामत सचिवस्य नीतिः । हास्या भवेयम् ॥ नार्हतीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ निपुणिके, गच्छ । देवीं विज्ञापय दृष्टो भवत्याः पक्षपातो नन्वद्येति ॥ तथा ॥ भोः, अनर्थः संपतितः । बन्धनभ्रष्ट गृहकपोतः पारावतो बिडालिकाया आलोके पतितः ॥ भट्टिनि यदृच्छादृष्टय माधविकयाख्यातम् । एवं खल्वेतन्निर्वृत्तमिति ॥ उपपन्नम् । सत्यमयमत्र ब्रह्मबन्धु- कृतः प्रयोगः । इयमस्य कामतन्त्रसचिवस्य नीतिः ॥ भवती, यदि नीतिगतमेव

चतुर्थोऽङ्कः।

विदूषकः - मोदि, अदि णीदिगदं एक्कवि अक्खरं पढेअं, णं म अत्तभवं पेसिदो हवे । राजा - ( आत्मगतम् । कथं नु खल्वस्मात्संकटादात्मानं मो- चयिष्यामि ।

( प्रविश्य ।) (निष्क्रान्तौ राजा विदूषकश्च । इरावती निपुणिका प्रतीहारी च ।)

जयसेना — देवें, कुमारी वसुलच्छी कन्दुअं अणुधावन्ती पि- ङ्गलवाणरेण बलिअं तासिदा अङ्कणिसण्णा देवीए पवादकिसलअं विअ वेवमाणा ण किंवि पकिदि पडिवज्जइ । राजा - कष्टम् । कातरो बालभावः । इरावती - ( सावेगम् ।) तुवरदु अज्जउत्तो णं समासासिदुं । मा से संतासजणिदो विआरो वढदु । राजा - अयमेनां संज्ञापयामि । ( इति सत्वरं परिक्रामति ।) विदूषकः - साहु रे पिङ्गलवाणर, साहु । परिवादो तुए स- पक्खो ।

१. भवति, यदि नीतिगतमेकमप्यक्षरं पठेयम्, ननु मयात्रभवान्प्रे-

षितो भवेत् ।

२. देव, कुमारी वसुलक्ष्मीः कन्दुकमनुधावन्ती पिङ्गलवानरेण बलवत्रा-

सिताङ्कनिषण्णा देव्याः प्रवातकिसलयमिव वेपमाना न किंचित्प्रकृतिं प्रतिपद्यते ।

३. त्वरतामार्यपुत्र एनां समाश्वासयितुम् । मास्याः संत्रासजनितो

विकारो वर्धताम् ।

४. साधु रे पिङ्गलवानर, साधु । परित्रातस्त्वया स्वपक्षः ।

नप्यक्षरं पठेयम्, ननु मयात्रभवान्प्रेषितो भवेत् ॥ देव, कुमारी वसुलक्ष्मीः कन्दु- कमनुधावन्ती पिङ्गलवानरेण बलवत्रासिताङ्कनिषण्णा देव्याः प्रवात किसलयमिव वेपमाना न किंचित्प्रकृतिं प्रतिपद्यते ॥ त्वरतामार्यपुत्र एनां समाश्वासयितुम् । मास्याः संत्रासजनितो विकारो वर्धताम् ॥ साधु रे पिङ्गलवानर, साधु । परित्रात- माल० ८

मालविकाग्निमित्रे मालविका - हैला, देविं चिन्ति वेवदि मे हिअअं । ण जाणे अदो वरं किं वा अणुह विदवं हविस्सदित्ति ।

(नेपथ्ये) ( उभे श्रुत्वा प्रहृष्टे । ) ( इति निष्क्रान्ते । )

अच्चरिअं अच्चरिअं । अपुणे एव पञ्चरते दोहलस्स मुउलेहिं संणद्धो तवणीआसोओ । जाव देवीए णिवेदेमि ।

बकुलावलिका – आससिदु सही । सच्चप्पइण्णा देवी । मालविका - ते हि पमदवणपालिआए पुट्टदो होमि । बकुलावलिका–तेह ।

इति चतुर्थोऽङ्कः ।

१. सखि, देवीं चिन्तयित्वा वेपते मे हृदयम् । न जानेऽतः परं

किं वानुभवितव्यं भविष्यतीति ।

२. आश्चर्यमाश्चर्यम् । अपूर्ण एव पञ्चरात्रे दोहदस्य मुकुलैः संनद्ध-

स्तपनीयाशोकः । यावद्देव्यै निवेदयामि ।

३. आश्वसितु सखी । सत्यप्रतिज्ञा देवी ।

४. तेन हि प्रमदवनपालिकायाः पृष्ठतो भवावः ।

५. तथा ।

स्त्वया स्वपक्षः । अहमिति शेषः ॥ सखि, देवीं चिन्तयित्वा वेपते मे हृदयम् । न जानेऽतः परं किं वानुभवितव्यं भविष्यतीति ॥ आश्चर्यमाश्चर्यम् । अपूर्ण एव पञ्चरात्रे दोहदस्य मुकुलैः संनद्धस्तपनीयाशोकः । यावद्देव्यै निवेदयामि ॥ आश्वसितु सखी ॥ सत्यप्रतिज्ञा देवी । अत्र देव्यनुग्रहरूपकार्थसंग्रहणादादानं

नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ तेन हि प्रमदवनपालिकायाः पृष्ठतो भवावः ॥ तथा ।
इदं मालविकाकृतमुयानपालिकानुसरणमुत्तराङ्कोपयुक्तसाद्विन्दुरित्यनुसंधेयम् ॥

इति श्रीकाटयवेमभूपविरचिते कुमारगिरिराजीये मालविकाग्नि- मित्रव्याख्याने चतुर्थोऽङ्कः ॥

पञ्चमोऽङ्कः । पञ्चमोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशत्युद्यानपालिका 1 )

उद्यानपालिका — उवक्खित्तो मए किदसक्कार विहिणो तवणी- आसोअस्स वेदिआबन्धो । जाव अणुट्ठिदणिओअं अत्ताणं देवीए णिवेदेमि । (परिक्रम्य ।) अहो देवस्स अणुकम्पणीआ मालविआ । तस्सि तह चण्डिआ देवी इमिणा असोअकुसुमवुत्तन्तेण पसादसुमुही विस्सदि कहिं णु खु देवी हवे । ( विलोक्य ।) अह्मो, एसो देवीए परिअणव्भन्तरो किंवि जदुमुद्दालञ्छदं मसं गेव्हिअ चदुस्सा- लादो कुज्जो सारसिओ णिक्कमदि । पुच्छिस्सं दाव णं । (उपसृत्य ।) सारसि, कहिं पत्थिदोसि । सारसिकः — मेहुअरिए, विज्जाभरि आणं बह्मणाणं णिच्छद- क्खिणामाडिआ पुरोहिदस्स इत्थं पावइस्सं ।

१. उपक्षिप्तो मया कृतसत्कारविधिस्तपनीयाशोकस्य वेदिकाबन्धः ।

यावदनुष्ठितनियोगमात्मानं देव्यै निवेदयामि । अहो देवस्यानुकम्पनीया मालविका । तस्यां तथा चण्डी देव्यनेनाशोककुसुमवृत्तान्तेन प्रसादसुमुखी भविष्यति । कुत्र न खलु देवी भवेत् । अहो, एष देव्याः परिजनाभ्यन्तरः किमपि जतुमुद्रालाञ्छितां मञ्जूषां गृहीत्वा चतुःशालातः कुब्जः सारसिको निष्क्रामति । प्रक्ष्यामि तावदेनम् । सारसिक, कुत्र प्रस्थितोऽसि ।

२. मधुकरिके, विद्याभरितानां ब्राह्मणानां नित्यदक्षिणामाडिका पुरोहि-

तस्य हस्तं प्रापयिष्यामि । कविरिदानीमङ्कान्तरमारभमाणः यथासंघटनार्थं प्रथमं प्रवेशकं नामार्थोपक्षेपकं प्रस्तौति - ततः प्रविशतीत्यादि । उपक्षिप्तो मया कृतसत्कार विधिस्तपनीया- शोकस्य वेदिकाबन्धः । यावदनुष्ठितनियोगमात्मानं देव्यै निवेदयामि । अहो दैवस्यानुकम्पनीया मालविका । तस्यां तथा चण्डी देव्यनेनाशोक कुसुमवृत्तान्तेन प्रसादसुमुखी भविष्यति । कुत्र नु खलु देवी भवेत् । अहो, एष देव्याः परिजनाभ्य- न्तरः किमपि जतुमुद्रालाञ्छितां मञ्जूषां गृहीत्वा चतुःशालातः कुब्जः सारसिको निष्क्रामति । प्रवक्ष्यामि तावदेनम् । खारसिक, कुत्र प्रस्थितोऽसि ॥ मधुकरिके, विद्याभरितानां ब्राह्मणानां नित्यदक्षिणामाडिका निष्काणि पुरोहितस्य हस्तं प्राप-

૮૮ मालविकाग्निमित्रे उद्यानपालिका—'किंणिमित्तं । सारसिकः --- जैदप्पहुदि सेणावदी जण्णतुरंगरक्खणे णिउत्तो भट्टिदारओ वसुमित्तो, तदप्पहुदि तस्स आऊसणिमित्तं णिक्कसदसु- व्रणपरिमाणं दक्खिणं देवी दक्खिणीएहिं परिग्गाहेदि । 1 उद्यानपालिका – अह कहिं देवी । किं वा अणुचिट्ठदि । सारसिकः ङ्गलघरे आसणत्था भविअ विदव्भविसआदो भादुणा वीरसेणेण पेसिदं लेहं लेहकरेहिं वाइअमाणं सुणादि । उद्यानपालिका – को' उण विदब्भराअवुत्तन्तो सुणीअदि । - सारसिकः - सीकिदो किल वीर सेणप्पमुहेहिं भत्तुणो विजअ - दण्डेहिं विदभणाहो मोइदो से दाआदो माहवसेणो । दूदो अ

१. किंनिमित्तम् ।

२. यदाप्रभृति सेनापतिर्यज्ञतुरंगरक्षणे नियुक्तो भर्तृदारको वसुमित्रः,

तदाप्रभृति तस्यायुर्निमित्तं निष्कशतसुवर्णपरिमाणां दक्षिणां देवी दक्षिणीयैः परिग्राहयति ।

३. अथ कुत्र देवी । किं वानुतिष्ठति ।

४. मङ्गलगृह आसनस्था भूत्वा विदर्भविपयाद्धात्रा वीरसेनेन प्रेषितं लेखं

लेखकरैर्वाच्यमानं शृणोति ।

५. कः पुनर्विदर्भराजवृत्तान्तः श्रूयते ।

६. वशीकृतः किल वीरसेनप्रमुखैर्भर्तुर्विजयदण्डैविंदर्भनाथः । मोचितो -

ऽस्य दायादो माधवसेनः । दूतश्च तेन महासाराणि रत्नानि वाहनानि शि- ल्पकारिकाभूयिष्ठं परिजनमुपायनीकृत्य भर्तुः सकाशं प्रेषित इति । यिष्यामि ॥ किंनिमित्तम् ॥ यदाप्रभृति सेनापतिर्यज्ञतुरंगरक्षणे नियुक्तो भर्तृदारको वसुमित्रः, तदाप्रभृति तस्यायुर्निमित्तं निष्कशत सुवर्णपरिमाणां दक्षिणां देवी दक्षिणीयैः परिग्राहयति । दक्षिणीयो दक्षिणाः । 'कडङ्करदक्षिणाच्छ च' इति छप्र- त्ययः ॥ अथ कुत्र देवी । किं वानुतिष्ठति ॥ मङ्गलगृह आसनस्था भूत्वा विदर्भ- विषयाद्भात्रा वीरसेनेन प्रेषितं लेख लेखक रैर्वाच्यमानं शृणोति । कः पुनर्विदर्भरा- जवृत्तान्तः श्रूयते ॥ वशीकृतः किल वीरसेनप्रमुखैर्भर्तुर्विजयदण्डैर्विदर्भनाथः ।

पञ्चमोऽङ्कः ।

ते महासाराणि रअणाणि वाहणाइ सिप्पआरिआ भूइटुं परिअणं उवाअणीकरिअ भट्टिणो सआसं पेसिदोत्ति । उद्यानपालिका - अहं वि देवीए सआसं गच्छसि । तुमं वि अतणो णिओ अणुचिट्ठ । -

(इति निष्क्रान्तो ।) (ततः प्रविशति प्रतीहारी । ) (नेपथ्ये वैतालिकाः ।)

इति प्रवेशकः ।

प्रतीहारी — आणत असो अस कारवाबुदाए देवीए । विष्णावे- हि अज्जउत्तेण सह असोअरक्खस्स पसूणलच्छि पच्चक्खी कादुति । ता जाव धम्मासणगदं देवं पडिवालेमि । ( इति परिक्रामति ।) -

प्रथमः – दिष्ट्या दण्डैरेव रिपुशिरःसु वर्तते देवः ।

परभृतकलव्याहारेषु त्वमात्तरतिर्मधुं
नयसि विदिशातीरोद्यानेष्वनङ्ग इवाङ्गवान् ।
विजयकरिणामालानत्वं गतैः प्रबलस्य ते
वरद वरदारोधोवृक्षैः सहावनतो रिपुः ॥ १ ॥

१. अहमपि देव्याः सकाशं गच्छामि । त्वमप्यात्मनो नियोगमनुतिष्ठ ।

२. आज्ञप्तास्म्यशोकसत्कारव्यापृतया देव्या । विज्ञापय आर्यपुत्रेण

महाशोकवृक्षस्य प्रसून लक्ष्मीं प्रत्यक्षीकर्तुमिति । तद्यावद्धर्मासनगतं देवं प्रतिपालयामि । मोचितोऽस्य दायादो माधवसेनः । दूतश्च तेन महासाराणि रत्नानि वाहनानि शिल्प- कारिका भूयिष्टं परिजनमुपायनीकृत्य भर्तुः सकाशं प्रेषित इति ॥ अहमपि देव्याः सकाशं गच्छामि । त्वमप्यात्मनो नियोगमनुतिष्ठ ॥ ततः प्रविशतीत्यादि । आज्ञप्तास्म्यशोकसत्कारव्यापृतया देव्या विज्ञापय आर्यपुत्रेण सहाशोकवृक्षस्य प्रसूनलक्ष्मी प्रत्यक्षीकर्तुमिति । तस्माद्यावद्धर्मासनगतं देवं प्रतिपालयामि ॥ परभृतेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ विरचितेति । क्रथकैशिकान्विदर्भदेशान्मध्ये-

९०.
( प्रविश्य सवयस्यः । )

द्वितीय:- मालविका मिमित्रे

विरचितपदं वीरप्रीत्या सुरोपमसूरिभि-
चरितमुभयोर्मध्येकृत्य स्थितं क्रथकैशिकान् ।
तव हृतवतो दण्डानकैर्विदर्भ पतेः श्रियं
परिघगुरुभिर्दोर्भिर्विष्णोः प्रसह्य च रुक्मिणीम् ॥ २ ॥

प्रतीहारी — ऐसो जअससूइदप्पत्थाणो भट्टा इदो एव आअ- च्छदि । अहं वि दाव इमस्स पमुहादो लोआदो ओसरिअ खम्भ- न्तरिदा होमि । (इत्येकान्ते स्थिता ।) 1 राजा-

कान्तां विचिन्त्य सुलभेतरसंप्रयोगां श्रुत्वा विदर्भपतिमानमितं बलैश्च । धाराभिरात इवाभिहतं सरोजं - दुःखायते मम मनः सुखमश्नुते च ॥ ३ ॥ विदूषकः — जैह अहं पेक्खामि । एक्कन्तसुहिदो भवं हविस्सदि । राजा — कथमिव । विदूषकः - अज्ज किल देवीए एवं पण्डितकौशिकी भणिदा ।

१. एष जयशब्दसूचित स्थानो भर्तेत एवागच्छति । अहमपि ताव-

दस्य प्रमुखाल्लोकादपसृत्य स्तम्भान्तरिता भवामि ।

२. यथाहं पश्यामि । एकान्त सुखितो भवान्भविष्यति ।

३. अद्य किल देव्यैवं पण्डितकौशिकी भणिता । भगवति, यत्त्वं प्रसा-

धनगर्व वहसि, तद्दर्शय मालविकायाः शरीरे विवाह नैपथ्यमिति । तया सविशेषालंकृता मालविका । तत्रभवती कदाचित्पूरयेद्भवतोऽपि मनोरथम् । कृत्य । आक्रम्येत्यर्थः । 'मध्ये पदे निवचने च' इति गति संज्ञा । 'कुगतिप्रादयः' इति समासः । 'समासे नञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्' । शेषं स्पष्टम् ॥ एष जयशब्द सूचितप्रस्थानो भर्तेत एवागच्छति । अहमपि तावदस्य प्रमुखाल्लोकादपसृत्य स्तम्भान्तरिता भवामि ॥ कान्तां विचिन्त्येत्यादि । सुलभेतरसंप्रयोगाम सुलभ समागमाम् । दुःखायते 'सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम्' इति क्यच् । अत्र मालविकारूपबीजानुसंधानात्संघिर्ना- म निर्वहणसंध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ यथाहं पश्यामि । एकान्तसुखितो भवान्भविष्यति ॥

पञ्चमोऽङ्कः ।

1 भअवदि, जं तुमं पसाहणगवं वहसि तं दंसेहि मालविआए स- रीरे विवाहणेवच्छं ति । ताए सविसेसालंकिदा मालविआ । ततहोदी कदावि पूरए भवदोवि मणोरहं । राजा - सखे, मदपेक्षामनुप्राप्य अनया धारिण्या पूर्वाचरितैः संभाव्यत एवैतत् । - प्रतीहारी — (उपगम्य 1 ) जेद भट्टा । देवी विष्णावेदि । तवणी- आसोअस्स कुसुमसमदंसणेण मह आरम्भो सफलो करीअदु चि । राजा - ननु तत्रैव तिष्ठति । - अह इं । जहारहसंमाणसुहिअं अन्तेउरं विस- जिअ मालविआपुरोएण अतणो परिक्षणेण सह देवं पडिवालेदि । राजा - (सहर्षं विलोक्य विदूषकम् ) जयसेने, गच्छाग्रतः । प्रतीहारी - दु एदु देवो । (इति परिक्रामति ।) विदूषकः - ( विलोक्य) भो वअस्स, किंचि परिवुतजोवणो विअ वसन्तो पमदवणे लक्खीअदि ।

१. जयतु भर्ता । देवी विज्ञापयति । तपनीयाशोकस्य कुसुमसहद-

र्शनेन ममारम्भः सफलः क्रियतामिति ।

२. अथ किम् । यथार्हसंमानसुखितमन्तःपुरं विसृज्य मालविका पुरो-

गेणात्मनः परिजनेन सह देवं प्रतिपालयति ।

३. एत्वेतु देवः ।

४. भो वयस्य, किंचिलरिवृत्तयौवन इव वसन्तः प्रमदवने लक्ष्यते

कथमिवेति प्रश्ने । अत्र कार्यान्वेषणाद्विरोधो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ अद्य किल देव्यैवं पण्डितकौशिकी भणिता । भगवति, यत्त्वं प्रसाधनगर्व वहसि, तद्दर्शय माल- विकायाः शरीरे विवाहनेपथ्यमिति । तथा सविशेषालंकृता मालविका । तत्रभवती धारिणी कदाचित्पूरयेद्भवतोऽपि मनोरथम् । अत्र कार्योपदर्शनात्पूर्व भाव इति संध्य- मुक्तं भवति ॥ जयतु भर्ता । देवी विज्ञापयति । तपनीयाशोकस्य कुसुमसहदर्शनेन समारम्भः सफलः क्रियतामिति ॥ अथ किम् । यथार्ह संमानसुखितमन्तःपुरमव- रोधजनं विसृज्य मालविकापुरोगेणात्मनः परिजनेन सह देवं प्रतिपालयति ॥ एत्वेतु देवः ॥ भो वयस्य, किंचित्परिवृत्तयौवन इव वसन्तः प्रमदवने लक्ष्यते ॥ अग्रे

मालविकाग्निमित्रे राजा - यथाह भवान् ।

अग्रे विकीर्णकुरबक फलजालकभिद्यमानसहकारम् ।
परिणामाभिमुखमृतोरुत्सुकयति यौवनं चेतः ॥ ४ ॥

विदूषकः - ( परिक्रम्य ।) अहो, अअं सो दिण्णणेवच्छो विअ कुसुमत्थवएहिं तवणीआसोओ । ओलोअदु भवं । राजा -स्थाने खलु प्रसवमन्थरोऽयमभूत् । यदिदानीमनन्यसा- धारणीं शोभामुद्वहति । पश्य ।

सर्वाशोकतरूणां प्रथमं सूचितवसन्तविभवानाम् ।
निर्वृत्तदोहदेऽस्मिन्संक्रान्तानीव कुसुमानि ॥ ५ ॥

- विदूषकः – तेह । भो, वीसद्धो होहि । अह्मेसु संणिहिदेसु वि- धारिणी पासपरिवट्टिणिं मालविअं अणुमण्णेदि । राजा - ( सहर्षम् ।) सखे, पश्य ।

मामियमभ्युत्तिष्ठति देवी विनयादनुत्थिता प्रियया ।
विस्तृतहस्तकमलया नरेन्द्रलक्ष्म्या वसुमतीव ॥ ६ ॥

(ततः प्रविशति धारिणी मालविका परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः । )

मालविका - (आत्मगतम् ) जाणामि णिमित्तं कोदुआलंकारस्स ।

१. अहो, अयं स दत्तनेपथ्य इव कुसुमस्तबकैस्तपनीयाशोकः । अव-

लोकयतु भवान् ।

२. तथा । भोः, विस्रब्धो भव । अस्मासु संनिहितेष्वपि धारिणी पार्श्व -

परिवर्तिनीं मालविकामनुमन्यते ।

३. जानामि निमित्तं कौतुकालंकारस्य । तथा मे हृदयं बिसिनीप-

न्रगतमिव सलिलं वेपते । अपि च दक्षिणेतरमपि मे नयनं बहुशः स्फुरति । विकीर्णकुरवकेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अहो, अयं स दत्तनेपथ्य इव कुसुमस्त - कैस्तपनीयाशोकः । अवलोकयतु भवान् ॥ सर्वाशोकतरूणामित्यादि । स्पष्टो- Sर्थः ॥ तथा भोः, विस्रधो भव । अस्मासु संनिहितेष्वपि धारिणी पार्श्वपरिवर्तिनी मालविकामनुमन्यते ॥ मामियमिति । स्पष्टोऽर्थः ॥ जानामि निमित्तं कौतुकालंका-

पञ्चमोऽङ्कः ।

' तह वि मे हिअअं बिसिणीपत्तगदं विअ सलिलं वेवदि । अविभ दक्खिणेदरं वि णअणं बहुसो फुरदि । विदूषकः - भो वअस्स, विवाहणेवच्छेण सविसेसं खु सोहदि मालविआ । राजा - पश्याम्येनाम् । यैषा

अनतिलम्बिदुकूलनिवासिनी
बहुभिराभरणैः प्रतिभाति मे ।
उड्डुगणैरुदयोन्मुखचन्द्रिका
हतहिमैरिव चैत्रविभावरी ॥ ७ ॥

देवी (उपेय) जेदु अज्जउत्तो । विदूषकः - भोदी । परिव्राजिका - विजयतां देवः । राजा -- भगवति, अभिवादये । परिव्राजिका-अभिप्रेतसिद्धिरस्तु । देवी - ( सस्मितम् ।) अज्जउत्त, एस ते अहोहिं तरुणीजणसहा- अस्स असोओ संकेदधरो कप्पिदो । विदूषकः - भो, आराहिओसि ।

१. भो वयस्य, विवाहनैपथ्येन सविशेषं खलु शोभते मालविका ।

२. जयत्वार्यपुत्रः ।

३. वर्धतां भवती ।

४. आर्यपुत्र, एष तेऽस्माभिस्तरुणीजन सहायस्याशोकः संकेतगृह

कल्पितः ।

५. भोः, आराधितोऽसि ।

रस्य । तथापि मे हृदयं बिसिनी पत्रगत मिव सलिलं वेपते । अपि च दक्षिणेतरमपि मे नयनं बहुशः स्फुरति ॥ भो वयस्य, विवाहनैपथ्येन सविशेषं खलु शोभते मालविका॥ अन तिलम्बीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ जयत्वार्यपुत्रः ॥ वर्धतां भवती ॥ आर्य- त्र, एष तेऽस्माभिस्तरुणीजन हितस्याशोकः संकेतगृहं कल्पितः ॥ भोः, आरा-

मालविकाग्निमित्रे राजा - ( सत्रीडमशोकमभितः परिक्रामन् । )

नायं देव्या भाजनत्वं न नेयः
सत्काराणामीदृशानामशोकः ।
यः सावज्ञो माधवश्रीनियोगे
पुष्पैः शंसत्यादरं त्वत्प्रयत्ने ॥ ८ ॥

विदूषकः - 'भो, वीसद्धो भविअ तुमं जोवणवदिं इमं पेक्ख । देवी—कं । :- मोदि, तवणीआसोअस्स कुसुमसोहम् । विदूषकः-

( सर्व उपविशन्ति । ) (प्रविश्य ।)

राजा - (मालविकां विलोक्य । आत्मगतम् ।) कष्टः खलु संनिधि- वियोगः ।

अहं रथाङ्गनामेव प्रिया सहचरीव मे ।
अननुज्ञातसंपर्का धारिणी रजनीव नौ ॥ ९ ॥

कञ्चुकी – विजयतां देवः । देव, अमात्यो विज्ञापयति । विदर्भ- विषयोपायने द्वे शिल्पकारिके मार्गपरिश्रमादलघुशरे इति पूर्व न प्रवेशिते । संप्रति देवोपस्थानयोग्ये संवृत्ते । तदाज्ञां देवो दातुम- र्हतीति । राजा - प्रवेशयते । कञ्चुकी – यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य ताभ्यां सह प्रविश्य ।) इतो भवत्यौ ।

१. भोः, विस्रब्धो भूत्वा त्वं यौवनवतीभिमां पश्य ।

२. काम् ।

३. भवति, तपनीयाशोकस्य कुसुमशोभाम् ।

धितोऽसि ॥ नायं देव्या इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ भोः, विस्रब्धो भूत्वा त्वं यौव- नवतीमिमां पश्य ॥ काम् ॥ भवति, तपनीयाशोकस्य कुसुमशोभाम् ॥ अहं रथाङ्गेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ सखि मदनिके, अपूर्वमिमं राजकुलं प्रविशन्त्याः प्रसी-

पञ्चमोऽङ्कः ।

प्रथमा - हेला मदणिए, अपुवं इमं राअउलं पविसन्तीए पसी- ददि मे हिअअं । द्वितीया - जोसिणीए, अस्थि खु लोअप्पवादो । आआमि सुहं दुक्खं वा हिअअसमवत्था कहेदिति । प्रथमा - सो सच्चो दाणिं होदु । कञ्चुकी – एष देव्या सह देवस्तिष्ठति । उपसर्पतां भवत्यैौ

(उभे उपसर्पतः ।) (मालविका परिव्राजिका च चेट्यौ दृष्ट्वा परस्परमवलोकयतः । ) ( राजाज्ञया उभे उपविष्टे ।)

उभे - ( प्रणिपत्य ।) जे भट्टा । जेदु भट्टिणी ।

राजा - कस्यां कलायामभिविनीते भवत्यौ । उभे—ट्टा, संगीदे अब्भन्तरा । राजा - देवि, गृह्यतामनयोरन्यतरा । - देवी – मालविए, इदो पेक्ख । कदरा ते संगीदसह आरिणी रुच्चदि ।

१. सखि मदनिके, अपूर्वमिमं राजकुलं प्रविशन्त्याः प्रसीदति मे

हृदयम् ।

२. ज्योत्स्नके, अस्ति खलु लोकप्रवादः । आगामि सुखं दुःखं वा

हृदयसमवस्था कथयतीति ।

३. स सत्य इदानीं भवतु ।

४. जयतु भर्ता । जयतु भट्टिनी ।

५. भर्तः, संगीतेऽभ्यन्तरे खः ।

६. मालविके, इतः पश्य । कतरा ते संगीतसहकारिणी रोचते ।

दति मे हृदयम् ॥ ज्योत्स्निके, अस्ति खलु लोकप्रवादः । आगामि सुखं दुःखं वा हृदयसमवस्था कथयतीति ॥ स सत्य इदानीं भवतु ॥ जयतु भर्ता । जयतु भट्टिनी ॥ भर्तः, संगीतेऽभ्यन्तरे खः ॥ मालविके, इतः पश्य । कतरा ते संगीत सहकारिणी

मालविकाग्निमित्रे उभे – (मालविकां दृष्ट्वा ।) अह्म भट्टदारिआ । ( इति प्रणम्य ।) जे- दु जेदु भट्टदारिआ । ( तया सह बाष्पं विकिरतः । )

(सर्वे सविस्मयमवलोकयन्ति । )

राजा – के वा भवत्यौ । का वा इयम् । उभे भेट्टा, एसा अह्माणं भट्टदारिआ । राजा–कथमिव । उभे - सुणादु भट्टा । जोसो भट्टिणा विजअदण्डेहिं विदन्भ- णाहं वसीकरिअ बन्धणादो मोइओ कुमारो माहवसेणो णाम, तस्स इअं कणीअसी भइणी मालविआ णाम । देवी – कहं राअदारिआ इअं । चन्दणं खु मए पादुओवओ- एण दूसिदं । राजा - अथात्रभवती कथमित्थंभूता । मालविका — (निःश्वस्य । आत्मगतम् ) विहिणिओएण । द्वितीया — अनुदाआदवसंगदे भट्टदारए माहवसेणे तस्स अम-

१. अहो भर्तृदारिका । जयतु जयतु भर्तृदारिका ।

२. भर्तः, एषास्माकं भर्तृदारिका ।

३. शृणोतु भर्ती । यः स भर्त्रा विजयदण्डैर्विदर्भनार्थं वशीकृत्य

बन्धनान्मोचितः कुमारो माधवसेनो नाम, तस्येयं कनीयसी भगिनी माल- विका नाम ।

४. कथं राजदारिकेयम् । चन्दनं खलु मया पादुकोपयोगेन दूषितम् ।

५. विधिनियोगेन ।

६. भर्तृदायादवशंगते भर्तृदार के माधवसेने तस्यामात्येनार्य सुमतिना-

स्मादृशं परिजनमुज्झित्वा गूढमानीतैषा । रोचते ॥अहो भर्तृदारिका । जयतु जयतु भर्तृदारिका ॥ भर्तः, एषास्माकं भर्तृदारिका शृणोतु भर्ता । यः स भर्त्रा विजयदण्डैर्विदर्भनाथं वशीकृत्य बन्धनान्मोचितः कु- मारो माधवसेनो नाम, तस्येयं कनीयसी भगिनी मालविका नाम ॥ कथं राजदारि • केयम्। चन्दनं खलु मया पादुकोपयोगेन दूषितम् ॥ विधिनियोगेन ॥ भर्तृदायादव-

पञ्चमोऽङ्कः ।

चेण अज्जसुमदिणा अह्मारिसं परिअणं उज्झिअ गूढं आणीदा एसा । राजा - श्रुतपूर्व मयैतत् । ततस्ततः । द्वितीया - भट्टा, अदो वरं ण आणीमो । परिव्राजिका - ततः परं मन्दभागिनी कथयिष्यामि । उभे - अज्ज कोसिईए विअ सरसंजोओ । मालविका —णं सा एव्व । उभे — दिवेसधारिणी अज्जकोसिई दुक्खेण विभावीअदि । भवदि, वन्दामो । परिव्राजिका - खस्ति भवतीभ्याम् । राजा - कथमाप्तवर्गोऽयं भगवत्याः । परिव्राजिका — एवमेतत् । विदूषकः - ते हि कहेदु भश्रवदी अत्तहोदीए उत्तन्तं असेसं । परिव्राजिका - (सर्वव्यम् । तावच्छ्रयताम् । माधवसेनसचिवं ममाग्रजं सुमतिमवगच्छ । राजा - उपलक्षितम् । ततस्ततः । । परिव्राजिका—स इमां तथागतभ्रातृकां मया सार्धमपवाह्य भ वत्संबन्धापेक्षया पथिकसार्धं विदिशागामिनमनुप्रविष्टः । राजा - ततस्ततः ।

१. भर्तः, अतः परं न जानीमः ।

२. आर्यकौशिक्या इव स्वरसंयोगः ।

३. ननु सैव ।

४. यतिवेषधारिण्यार्यकौशिकी दुःखेन विभाव्यते । भगवति, व-

५. तेन हि कथयतु भगवत्यत्रभवत्या वृत्तान्तमशेषम् ।

शंगते भर्तृदारके माधवसेने तस्यामात्येनार्य सुमतिनास्मादृशं परिजनमुज्झित्वा गूढ- मानीतैषा ॥ भर्तः, अतः परं न जानीमः ॥ आर्यकौशिक्या इव खरसंयोगः ॥ ननु सैव ॥ यतिवेषधारिण्यार्यकौशिकी दुःखेन विभाव्यते । भगवति, वन्दावद्दे ॥ तेन माल ०९ ',

मालविकाग्निमित्रे परिव्राजिका - स चाटव्यन्तरे निविष्टो गताध्वा वणिग्जनः । राजा - किं चान्यत् । परिव्राजिका - ततः

तूणीरपट्टपरिबद्धभुजान्तराल-
मापाणिलम्बिशिखिपिच्छकलापधारि ।
कोदण्डपाणि विनदत्प्रतिरोधकाना-
मापातदुष्प्रसह मा विरभूदनीकम् ॥ १० ॥

( मालविका भयं रूपयति । )

विदूषकः- - मोदि मा भआहि । अदिक्कतं खु तत्तहोदी क- हेदि । राजा - ततस्ततः । " परिव्राजिका - ततो मुहूर्तं बद्धायुधास्ते पराङ्मुखीभूताः सार्थ - वाहयोद्धारस्तस्करैः । राजा - हन्त, इतः परं कष्टतरं श्रोतव्यम् । परिव्राजिका - ततः सुमतिः

इमां परीप्सुदुर्जाते पराभिभव कातराम् ।
भर्तृप्रियः प्रियैर्भर्तुरानृण्यमस्रुभिर्गतः ॥ ११ ॥

प्रथमा - अहो, हदो सुमदी ।

१. भवति, मा बिभेहि । अतिक्रान्तं खलु तत्रभवती कथयति ।

२. अहो, हतः सुमतिः ।

1 हि कथयतु भगवत्यत्रभवत्या वृत्तान्तमशेषम् ॥ तूणीर पट्टेत्यादि । सोऽर्थः ॥ भवति, मा बिमेहि । अतिक्रान्तं खलु तत्रभवती कथयति ॥ इमामित्यादि । दुर्जात आपदि पराभिभवकातराम् । परेषां शत्रूणामभिभव आक्रमणं त- स्मात्कातरां दुःखितामिमां मालविकां परीप्सुः पर्याप्तुं परित्रातुमिच्छुः । 'आ'ज्ञ- प्यृधामीत्' इतीम् । 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य' इत्यभ्यासलोपः 'पर्याप्तिः स्यात्परि- त्राणं हस्तधारणमित्यपि' इत्यमरः । भर्तृप्रियः स्वामिभक्तः । प्रियैरिटैरसुभिः प्राणैर्भर्तुरानृण्यमनृणत्वं गतः प्राप्तः ॥ अहो, हतः सुमतिः ॥ अतः खलु भर्तृदारि-

पञ्चमोऽङ्कः । द्वितीया - अहो खु भट्टिदारिआए इअं समवत्था संबुता ।

(परिव्राजिका बापं विसृजति । )

राजा - भगवति, तनुत्यजामीदृशी लोकयात्रा । न शोच्यं तत्र- भवान्सफलीकृतभर्तृपिण्डः । ततस्ततः । परिव्राजिका - ततोऽहं मोहमुपगता यावत्संज्ञां लभे, ताव - दियं दुर्लभदर्शना संप्रवृत्ता । राजा - महत्खलु कृच्छ्रमनुभूतं भगवत्या । परिव्राजिका - ततो भ्रातृशरीरमन्निसात्कृत्वा पुनर्नवीभूत वैध- व्यदुःखया मया त्वदीयदेशमवतीर्य इमे काषाये गृहीते । राजा - युक्तः सज्जनस्यैष पन्थाः । ततस्ततः परिव्राजिका — सेयमाटविकेभ्यो वीरसेनं वीरसेनाच्च देवीं गता देवीगृहे लब्धप्रवेशया दृष्टेत्येतदवसानं कथायाः । मालविका - किं णु खु संपदं भट्टा भणादि । राजा - अहो परिभवो पहारिणो विनिपाताः । कुतः ।

प्रेयभावेन नामेयं देवशब्दक्षमा सति ।
स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्ण वोपयुज्यते ॥ १२ ॥

देवी - भै अवदि, तुए अभिजणवदिं मालविअं अणाचक्खन्तिए असंपदं किदम् । परिव्राजिका - शान्तं पापम् । केन च कारणेन मया नैर्धृ- यमवलम्बितम् ।

१. अतः खलु भर्तृदारिकाया इयं समवस्था संवृत्ता ।

२. किं नु खलु सांप्रतं भर्ता भणति ।

३. भगवति, त्वयाभिजनवतीं मालविकामनाचक्षाणयासांप्रतं कृतम् ।

काया इयं समवस्था संवृत्ता ॥ किं नु खलु सांप्रतं भर्ता भणति ॥ प्रेष्यभावेने- त्यादि । देवीशब्दक्षमा देवीशब्दयोग्या सतीयं मालविका प्रेष्यभावेन परिचारक- त्वेन उपयुज्यते किल।पत्रोर्णं वा धौतकौशेयमिव । वेत्युपमायाम् ।'उपमायां विकल्पे

मालविकाग्निमित्रे देवी - किं' विअ तं कारणम् । परिव्राजिका - इयं पितरि जीवति केनापि देवयात्रागतेन सिद्धादेशकेन साधुना मत्समक्षं समादिष्टा । संवत्सरमात्रमियं प्रेष्य- भावमनुभूय ततः सदृशभर्तृगामिनी भविष्यतीति । तदेवंभाविनमादे- शमस्यास्त्वत्पाद शुश्रूपया परिणमन्तमवेक्ष्य कालप्रतीक्षया मया साधु कृतमिति पश्यामि । राजा - युक्ता प्रतीक्षा । कञ्चुकी – देव, कथान्तरेणान्तरितम् । अमात्यो विज्ञापयति । विदर्भगतमनुष्ठेयमनुष्ठितमभूत् । देवस्य तावदभिप्रायं श्रोतुमिच्छा- मीति । राजा - मौद्गल्य, तत्रभवतोर्यज्ञसेनमाघवसेनयोर्द्वैराज्यमिदानीम- वस्थापयितुकामोऽस्मि ।

तौ पृथग्वरदाकूले शिष्टामुत्तरदक्षिणे ।
नक्तंदिवं विभज्योभौ शीतोष्णकिरणाविव ॥ १३ ॥

कञ्चुकी – देव, एवममात्यपरिपदे निवेदयामि ।

(राजाङ्गुल्यानुमन्यते ।) (निष्क्रान्तः कचुकी । )

प्रथमा – (जनान्तिकम् ।) भेट्टदारिए, दिट्टिआ भट्टिणा भट्टदारओ अद्धरज्जे पट्टिं गमइस्सदि ।

१. किमिव तत्कारणम् ।

२. भर्तृदारिके, दिष्टया भर्त्रा भर्तृदारकोऽर्धराज्ये प्रतिष्ठां गमयिष्यते ।

वा' इत्यमरसिंहः । स्नानीयवस्त्रक्रियया स्नानीयवस्त्रकरणेन ॥भगवति, त्वयाभिजनवतीं मालविकामनाचक्षाणया सांप्रतमयुक्तं कृतम् ॥ किमिव तत्कारणम् ॥ तौ पृथगि त्यादि । तौ यज्ञसेनमाधवसेनौ पृथक्पार्थक्येनोत्तरदक्षिणे वरदाकूले । वरदा नाम तत्रत्या नदी तस्याः कूले उमे तीरे शिष्टां रक्षताम् ॥ भर्तृदारिके, दिष्ट्या भर्त्रा

। पञ्चमोऽङ्कः ।

मालविका - ऐदं दाव बहु मण्णिदबं, जं जीविदसंस आदो मुत्तो ।

( प्रविश्य 1 ) (राजोत्थाय सप्राभृतकं लेखं सोपचारं गृहीत्वा परिजनायार्पयति ।) ( परिजनो लेखं नाट्येनोद्घाटयति ।)

कचुकी - विजयतां देवः । देव, अमात्यो विज्ञापयति । क- ल्याणी देवस्य बुद्धिः मन्त्रिपरिषदोऽप्येतदेव दर्शनम् । कुतः ।

द्विधा विभक्तां श्रियमुद्वहन्तौ
धुरं रथाश्वाविव संग्रहीतुः ।
तौ स्थास्यतस्ते नृपतेर्निदेशे
परस्परोपग्रहनिर्विकारौ ॥ १४ ॥

राजा - तेन हि मन्त्रिपरिषदं ब्रूहि । सेनान्ये वीरसेनाय लेख्य- तामेवं क्रियतामिति । कञ्चुकी – यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य सप्राभृतकं लेखं गृ- हीत्वा पुनः प्रविष्टः ।) अनुष्ठिता प्रभोराज्ञा । अयं देवस्य सेनापतेः पुष्पमित्रस्य सकाशात्सोत्तरीयप्राभृतको लेखः प्राप्तः । प्रत्यक्षीक - रोत्वेनं देवः ।

देवी - ( आत्मगतम् । ) अाहे, तदोमुहं एव णो हिअअं । सु- णिस्सं दाव गुरुअणस्स कुसलाणन्तरं वसुमित्तस्स वुत्तन्तं । अदिघोरे खुपुतओ सेनावदिणा णिउत्तो ।

१. एतत्तावद्बहु मन्तव्यम्, यज्जीवितसंशयान्मुक्तः ।

२. अहो, ततोमुखमेव नो हृदयम् । श्रोष्यामि तावद्गुरुजनस्य कुश -

लानन्तरं वसुमित्रस्य वृत्तान्तम् । अतिघोरे खलु पुत्रकः सेनापतिना नियुक्तः । भर्तृदारकोऽर्धराज्ये प्रतिष्ठां गमयिष्यते ॥ एतत्तावद्बहु मन्तव्यम्, यज्जीवितसंशया- न्मुक्तः ॥ द्विधा विभक्तामित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अह्म हे इति हर्षे । ततोमुख- मेव नो हृदयम्। श्रोष्यामि तावद्गुरुजनस्य कुशलानन्तरं वसुमित्रस्य वृत्तान्तम् । अ- तिघोरे खलु पुत्रकः सेनापतिना नियुक्तः ॥ यज्ञशरणादित्यादि । अत्र राज -

मालविकाग्निमित्रे राजा - (उपविश्य लेखं सोपचारं गृहीत्वा वाचयति । खस्ति । यज्ञ- शरणात्सेनापतिः पुष्पमित्रो वैदिशस्तत्रत्यमायुष्मन्तमग्निमित्रं स्नेहा- त्परिष्वज्येदमनुदर्शयति । विदितमस्तु । योऽसौ राजयज्ञदीक्षितेन मया राजपुत्रशतपरिवृतं वसुमित्रं गोप्तारमादिश्य वत्सरोपात्त नियमो निरर्गलस्तुरंगो विसृष्टः, स सिन्धोर्दक्षिणरोधसि चरन्नश्वानीकेन यव- न प्रार्थितः । तत उभयोः सेनयोर्महानासीत्संमर्दः ।

( देवी विषादं नाटयति ।)

राजा - कथमीदृशं संवृत्तम् । ( शेषं पुनर्वाचयति ।)

ततः पराम्पराजित्य वसुमित्रेण धन्विना ।
प्र हियमाणो मे वाजिराजो निवर्तितः ॥ १५॥

देवी - इमिणा आससिदं मे हिअअं । राजा - ( शेषं पुनर्वाचयति ।) सोऽहमिदानीमंशुमता सगरपुत्रेणेव प्रत्याहृताश्व यये । तदिदानीमकालहीनं विगतरोषचेतसा भवता वधूजनेन सह यज्ञसेवनायागन्तव्यमिति । राजा - अनुगृहीतोऽस्मि । परिव्राजिका - दिष्या पुत्र विजयेन दम्पती वर्तेते ।

भर्त्रास वीरपत्नीनां लाध्यानां स्थापिता धुरि ।
वीरसूरिति शब्दोऽयं तनयात्त्वामुपस्थितः ॥ १६ ॥

देवी भअवदि, परितुट्टसि । जं पिदरं अणुजादो मे वच्छओ । राजा - मौद्गल्य, ननु कलभेन यूथपतिरनुकृतः ।

१. अनेनाश्वस्तं मे हृदयम् ।

२. भगवति, परितुष्टास्मि । यत्पितरमनुजातो मे वत्सकः ।

यज्ञो नामाश्वमेधः । राजपुत्रशतपरिवृतं राजपुत्राणां शतेन परिवेष्टितम् । तथा च श्रुतावश्वमेघप्रकरणे 'शतेन राजपुत्रैः सह' इति ॥ ततः परा नित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ अनेनाश्वस्तं मे हृदयम् ॥ भर्त्रासीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ भगवति, परितुष्टास्मि ।

पञ्चमोऽङ्कः ।

कञ्चुकी – देव, अयं कुमारः

नैतावता वीरविजृम्भितेन
चित्तस्य नो विस्मयमादधाति ।
यस्याप्रधृष्यः प्रभवस्त्वमुचै-
रग्नेरपां दग्धुरिवोरुजम्ना ॥ १७ ॥

राजा - मौद्गल्य, यज्ञसेनश्यालमूरीकृत्य मोच्यन्तां सर्वे बन्ध- नस्थाः । कञ्चुकी – यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्कान्तः ।) देवी - जयसेणे, गच्छ । इरावदिप्पमुहाणं अन्तेपुराणं पुचस्स वुत्तन्तं णिवेदेहि । देवी — ऐहि दाव ।

( प्रतीहारी प्रस्थिता । )

प्रतीहारी - ( परिवृत्य ) अ ह्नि । देवी - (जनान्तिकम् ।) जं मए असोअदोहएणिओए मालवि- आए पइण्णादं, तं से अदिजणं च णिवेदिअ मह वअणेण इरा- यदि अणुहि । तुए अह सच्चादो णविन्भंसिदवेत्ति ।

१. जयसेने, गच्छ । इरावतीप्रमुखेभ्योऽन्तःपुरेभ्यः पुत्रस्य वृत्तान्तं

निवेदय ।

२. एहि तावत् ।

३. इयमस्मि ।

४. यन्मयाशोकदोहद नियोगे मालविकायै प्रतिज्ञातम्, तदस्या अभि-

जनं च निवेद्य मम वचनेनेरावतीमनुनय । त्वयाहं सत्यान्न विभ्रंशयितव्येति । यत्पितरमनुजातो मे वत्सकः ॥ नैतावतेति । स्पष्टोऽर्थः ॥ जयसेने, गच्छ । इराव- तीप्रमुखेभ्योऽन्तःपुरेभ्यः पुत्रस्य वृत्तान्तं निवेदय ॥ एहि तावत् ॥ इयमस्मि ॥ यन्मया- शोकदोहदनियोगे मालविकायै प्रतिज्ञातम् ॥ तदस्या अभिजनं च निवेद्य मम वचनेने-

मालविकाग्निमित्रे प्रतीहारी - 'जं देवी आणवेदि । ( इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य ।) भट्टिणि, पुत्तविज अणिमिचेण परितोसेण अन्तेउराणं आहरणाणं म- सिंत्ता । देवी - ऐदं किं अच्चरिअं । साहारणो खु ताणं मह अ अअं अभुदओ । - प्रतीहारी — (जनान्तिकम् ।) भट्टिणि, इरावदी उण विष्णवेदि । सरिसं देवीए पहवन्तीए । तुह वअणं संकप्पिदं ण जुज्जदि अ- हा का ति । देवी - अत्रदि, तुए अणुमदा इच्छामि अज्जसुमदिणा पढमसं- कप्पिदं मालविअं अज्जउत्तस्स पडिवादेदं । परिव्राजिका - इदानीमपि त्वमेवास्याः प्रभवसि । देवी – (मालविकां हस्ते गृहीत्वा ) इदं अज्जउत्तो पिअणिवेदणाणु- रूवं पारितोसिअं पडिच्छदु ।

( राजा व्रीडां नाटयति । )

९. यद्देव्याज्ञापयति । भट्टिणि, पुत्रविजयनिमित्तेन परितोषेणान्तः पु-

राणामाभरणानां मञ्जूषास्मि संवृत्ता ।

२. एतत्किमाश्चर्यम् । साधारणः खलु तासां मम चायमभ्युदयः ।

३. भट्टिनि, इरावती पुनर्विज्ञापयति । सदृशं देव्याः प्रभवन्त्याः । तव

वचनं संकल्पितं न युज्यतेऽन्यथाकर्तुमिति ।

४. भगवति, त्वयानुमतेच्छाम्यार्यसुमतिना प्रथम संकल्पितां मालवि-

कामार्यपुत्राय प्रतिपादयितुम् ।

५. इमार्यपुत्रः प्रियनिवेदनानुरूपं पारितोषिकं प्रतीच्छतु ।

रावतीमनुनय । त्वयाहं सत्यान्न विभ्रंशयितव्येति ॥ यद्देव्याज्ञापयति । भट्टिनि, पुत्र- विजयनिमित्तेन परितोषेणान्तःपुराणामाभरणानां मञ्जूषास्मि संवृता ॥ एतत्किमाश्च- र्यम् । साधारणः खलु तासां मम चायमभ्युदयः ॥ भट्टिनि इरावती पुनर्विज्ञापयति । सदृशं देव्याः प्रभवन्त्याः।तव वचनं संकल्पितं न युज्यतेऽन्यथाकर्तुमिति॥ भगवति, वयानुमतेच्छाम्यार्य सुमतिना प्रथम संकल्पितां मालविकामार्यपुत्राय प्रतिपादयितु- म्॥ इदमार्यपुत्रः प्रियनिवेदनानुरूपं पारितोषिकं प्रतीच्छतु । अत्र प्रीत्युत्पादनात्प्र-

पञ्चमोऽङ्कः । देवी - ( सस्मितम् ।) किं' अवधीरेदि अज्जउत्तो ।

विदूषकः - भोदि, एसो लोअववहारो । सबो णववरो ल- जादुरो होदि ।

( राजा विदूषकमपेक्षते । )

विदूषकः - अह देवीए एव किदप्पणअविसेसं दिण्णदेवी सद्द मालविअं अत्तभवं पडिग्गहीदुं इच्छदि । देवी - एदाए राजदारिआए अहिजणेण एव दिण्णो देवी- सद्दो । किं पुणरुत्तेण । । परिव्राजिका – मा मैवम् ।

अप्याकरसमुत्पन्नो रत्नजातिपुरस्कृतः ।
जातरूपेण कल्याणि स हि संयोगमर्हति ॥ १८ ॥

देवी - (स्मृत्वा ) मैरिसेदु भअवदी । अब्भुदअकहाए उड़दं ण- लक्खिदं । जअसेणे, गच्छ दाव । कोसे अपत्तोण्णजुअलं उवणेहि । १ किमवधीरयत्यार्यपुत्रः ।

२. भवति, एष लोकव्यवहारः । सर्वो नववरो लज्जातुरो भवति ।

३. अथ देव्यैव कृतप्रणयविशेषां दत्तदेवीशब्दां मालविकामत्रमवा-

प्रतिग्रहीतुमिच्छति ।

४. एतस्या राजदारिकाया अभिजनेनैव दत्तो देवीशब्दः किं पुन-

रुक्तेन ।

५. मर्षयतु भगवती । अभ्युदयकथयोचितं न लक्षितम् । जयसेने,

गच्छ तावत् । कौशेयपत्रोर्णयुगलमुपनय । सादो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ किमवधीरयत्यार्यपुत्रः ॥ भवति, एष लोकव्यव- हारः । सर्वो नववरो लज्जातुरो भवति ॥ अथ देव्यैत्र कृतप्रणयविशेषां दत्तदेवी- शब्दां मालविकामत्रभवान्प्रतिग्रहीतुमिच्छति ॥ एतस्या राजदारिकाया अभिजनेनैव दत्तो देवीशब्दः । किं पुनरुक्तेन ॥ अप्या करेत्यादि । स्पष्टार्थः । अत्र लब्धा- । र्थस्य स्थिरीकरणात्कृतिर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ मर्षयतु भगवती ॥ अभ्युदय- कथयोचितं न लक्षितम् । जयसेने, गच्छ तावत् कौशेय पत्रोर्णयुगलमुपनय ॥ यद्दे -

मालविकाग्निमित्रे प्रतीहारी - 'जं देवी आणवेदि । (इति निष्क्रान्ता पत्रोर्णं गृहीत्वा पुनः प्रविश्य ।) देवि, एदम् । देवी - ( मालविकामवगुण्ठनवतीं कृत्वा ।) अज्जउत्तो दाणिं इमं प- डिच्छदु । - तिगृहीता । एव वयम् । (अपवार्य ।) हन्त, प्र- विदूषकः - अहो देवीए अणुऊलदा ।

( देवी परिजनमवलोकयति । ) ( देवी परिव्राजिकां निरीक्षते । ) ( प्रविश्य । )

परिजन : – ( मालविकामुपेत्य ।) जेर्डे भट्टिणी ।

परिवाजिका - नैतच्चित्रं त्वयि ।

प्रतिपक्षेणापि पतिं सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्यः ।
अन्य सरितामपि जलं समुद्रगाः प्रापयन्त्युदधिम् ॥ १९ ॥

। निपुणिका - जेदु भट्टा । इरावदी विष्णावेदि । जं उवआ-

१. यद्देव्याज्ञापयति । देवि, एतत् ।

२. आर्यपुत्र इदानीमिमां प्रतीच्छतु ।

३. अहो देव्या अनुकूलता ।

४. जयतु भट्टिनी ।

1

५. जयतु भर्ता । इरावती विज्ञापयति । यदुपचारातिक्रमेण तदा भ

अपराद्धा, तत्स्वयमेव भर्तुरनुकूलं नाम मयाचरितम् । सांप्रतं पूर्णमनोरथेन प्रसादमात्रेण संभावयितव्येति । व्याज्ञापयति । देवि, एतत् ॥ आर्यपुत्र इदानीमिमां प्रतीच्छतु ॥ हन्त हर्षे । प्रतिगृ- हीता वशीकृता । अत्र वाञ्छितावाप्तेरानन्दो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ अहो देव्या अनुकूलता ॥ जयतु भट्टिनी । अत्र बहुमान प्राप्तेर्भाषेति संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ प्र- तिपक्षेणेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥ जयतु भर्ती । इरावती विज्ञापयति । यदुपचारातिक्र-

पञ्चमोऽङ्कः ।

रादिकमेण तदा भट्टिणी अवरद्धा, तं सअं एव भत्तणो आणुऊलं णाम मए आअरिदं । संपदं पुण्णमणोरहेण भत्तणा पसादमेत्तेण संभावइदवति । देवी - णिउणिए, अवस्सं से सेविदं अज्जउत्तो जाणिस्सदि । निपुणिका – अणुगहीदह्नि । - परिवाजिका — देव, अमुना युक्तसंबन्धेन चरितार्थ माधवसेनं सभाजयितुं गच्छामः । देवी - अवदीए ण जुत्तं अले परिचइदं । राजा - भगवति, मदीयेष्वेव लेखेषु तत्रभवतस्त्वामुदिश्य स- भाजनाक्षराणि पातयिष्यामः । परिवाजिका - युवयोः स्नेहात्परवानयं जनः । देवी - अज्जउत्त, किं ते भूओ पिअं उवहरामि । राजा- त्वं मे प्रसादमुमुखी भव देवि नित्य- मेतावदेव हृदये प्रतिपालनीयम् ।

१. निपुणिके, अवश्यमस्याः सेवितमार्यपुत्रो ज्ञास्यति ।

२. अनुगृहीतास्मि ।

३. भगवत्या न युक्तमस्मान्परित्यक्तुम् ।

४. आर्यपुत्र, किं ते भूयः प्रियमुपहरामि ।

मेण तदा भर्त्रे अपराद्धा,तत्स्वयमेव भर्तुरनुकूलं नाम ममाचरितम् । सांप्रतं पूर्ण- मनोरथेन भर्त्रा प्रसादमात्रेण संभावयितव्येति ॥ निपुणिके, अवश्यमस्याः सेवितमा- र्यपुत्रो ज्ञास्यति ॥ अनुगृहीतास्मि ॥ भगवत्या न युक्तमस्मान्परित्यक्तुम् ॥ आर्यपुत्र, किं ते भूयः प्रियमुपहरामि ॥ त्वं मे प्रसादेत्यादि । हे देवि त्वं मे मम नित्यं सर्वदा प्रसादमुमुखी प्रसादेन प्रसन्नतया शोभनं मुखं यस्यास्तथोक्ता भव भूयाः । एतावदेवेदमेव हृदये मनसि प्रतिपालनीयमपेक्षणीयम् । इतःपरं भरतवा -

मालविकाग्निमित्रे

( भरतवाक्यम् ।) ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )

आशास्यमभ्यधिगमात्प्रभृति प्रजानां संपद्यते न खलु गोप्तरि नाग्निमित्रे ॥ २० ॥

इति श्रीकालिदासस्यकृतौ मालविकाग्निमित्रे पञ्चमोऽङ्कः । क्यम् । आशास्यमित्यादि । प्रजानां जनानामभ्यधिगमात् संप्राप्तेः । परिग्रहा- दित्यर्थः । तस्मात्प्रभृत्यारम्याग्निमित्रेऽस्मिन्नाय के गोप्तरि रक्षके सति तासांप्रजाना- माशास्यमपेक्ष्यवस्तु न संपद्यत इति न न संभवतीति न संभवत्येवेत्यर्थः । अनेन आशास्य सिद्धिकथनरूपेण शुभशंसनात्प्रशस्तिर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । यदुक्तं - 'प्रशस्तिः शुभशंसनम्' इति । सर्वनाटकप्रयोगान्ते भरतेन सर्वकालसाधारणे आ शीर्वचने कर्तव्ये सति अत्र प्रजानामाशास्यसिद्धिं प्रति गोतुरग्निमित्रस्य कथनं तत्का- लराजोपलक्षणमिति मन्तव्यम् ॥ इति श्रीकाट्यवेमभूपविरचिते कुमा- गिरिराजीये मालविकाग्निमित्रव्याख्याने पञ्चमोऽङ्कः ।

श्रीमत्काटयमस्य कृतिविज्ञानशालिनः ।
कुमारगिरिराजीया जीयादाचन्द्रतारकम् ॥