B. TEXT I. INTRODUCTORY STANZAS

प्रणम्य शिरसा विष्णुं त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम् ।
नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥ १ ॥

तदहं संप्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया ।
यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रपद्यते ॥ २ ॥

नीतिसारं प्रवक्ष्यामि अर्थशास्त्रादिसंश्रितम् ।
राजादिभ्यो हितं पुण्यमायुःस्वर्गादिदायकम् ॥ ३ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

पार्थिवस्य प्रवक्ष्यामि भृत्यानां चैव लक्षणम् ।
यथाभिज्ञो महीपालः सम्यग् भृत्यान् प्रपालयेत्॥ ४ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES Main Duties and Qualities of the King

लिङ्गपूजनधर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः ।
प्रजाः पालयितुं शक्तः स राजा यो जितेन्द्रियः ॥ ५ ॥

स्वं राष्ट्रं पालयेन्नित्यं सत्यधर्मपरायणः ।
निर्जित्य परसैन्यानि क्षितिं धर्मेण पालयेत् ॥ ६ ॥

ॐकारशब्दो विप्राणां यस्य राष्ट्रे प्रवर्तते ।
स राजा हि भवेद् योगी व्याधिभिश्च न पीड्यते ॥ ७ ॥

76 CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

अनाथानां नाथो गतिरगतिकानां व्यसनिनां
विनेता भीतानामभयमधृतीनां भरवशः ।
सुहृद् बन्धुः स्वामी शरणमुपकारी वरगुरुः
पिता माता भ्राता जगति पुरुषो यः स नृपतिः ॥ ८ ॥

दुष्टस्य दण्ड: सुजनस्य पूजा
न्यायेन कोशस्य विवर्धनं च ।
अपक्षपातोऽर्थिषु राज्यरक्षा
पञ्चैव यज्ञाः कथिता नृपाणाम् ॥ ९ ॥

पात्रे त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनैः सह ।
शास्त्रे बोद्धा रणे योद्धा नृपतेः पञ्चलक्षणम् ॥ १० ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेचत्वारि कुक्कुटात् ।
वायसात् पञ्च शिक्षेच षद् शुनस्त्रीणि गर्दभात् ॥ ११ ॥

प्रभूतं कार्यमल्पं वा यो नरः कर्तुमिच्छति ।
सर्वारम्भेण तत् कुर्यात् सिंहादेकं प्रचक्षते ॥ १२ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

इन्द्रियाणि च संयम्य बकवत् पण्डितो नरः ।
देशकालब​लं ज्ञात्वा सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ १३ ॥

प्रत्युत्थानं च युद्धं च संविभागं च बन्धुषु ।
स्वयमाक्रम्य भुञ्जीत शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात् ॥ १४ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES

गूढमैथुनघाष्टयै च काले काले च संग्रहम् ।
अप्रमादमविश्वासं पञ्च शिक्षेच्च वायसात् ॥ १५ ॥

बह्वाशी स्वल्पसंतुष्टः सुनिद्रो लघुचेतनः ।
स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः ॥ १६ ॥

CAŅAKYA-RĀJA-NĪTI

सुश्रान्तोऽपि वहेद् भारं शीतोष्णं न च पश्यति ।
संतुष्टश्चरते नित्यं त्रीणि शिक्षेच्च गर्दभात् ॥१७ ॥

विंशदेते गुणाः प्रोक्ता यस्तु कुर्याद् विचक्षणः ।
स जेष्यति रिपून् सर्वान् जेयश्च न भविष्यति ॥ १८ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES Good and Bad King

उत्खातान् प्रतिरोपयन् कुसुमितांश्चिन्वन् लघून् वर्धयन्
अत्युच्चान् नमयन् पृथून विदलयन् विश्लेषयन् संहतान् ।
तीक्ष्णान् कण्टकिनो बहिर्नियमयन् स्वारोपितान् पालयन्
मालाकार इव प्रयोगकुशलो राज्ये चिरं तिष्ठति ॥ १९ ॥

परेण चिन्तितो मन्त्रो दैवेन च निवारितः ।
साधुपथस्थितो राजा भगवान् दैवकिर्यथा ॥ २० ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

पार्थिवस्य च भृत्यस्य वदामि गुणलक्षणम् ।
येन संवर्धते राजा भाण्डागारस्तथैव च ॥ २१ ॥

अनायव्ययकर्ता च अनाथः कलहप्रियः ।
आतुरः सर्वभक्षी च नरः शीघ्रं विनश्यति ॥ २२ ॥

वरं न राज्यं न कुराजराज्यं
वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम् ।
वरं न शिष्यो न कुशिष्यशिष्यो
वरं न दारा न कुदारदाराः ॥ २३ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES

कुराजराज्येन कुतः प्रजासुखं
कुमित्रमित्रेण कुतोऽस्ति निर्वृतिः ।
कुदारदारैश्च​ कुतो गृहे रतिः
कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः ॥ २४ ॥

भोगिनः कञ्चुकासक्ताः क्रूराः कुटिलगामिनः ।
फणिनो मन्त्रसाध्याश्च​ राजानो भुजगा इव ॥ २५ ॥

Governing in accordance with Dharma

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये नास्ति निर्वृत्तिः कुदेशे नास्ति जीवितम् ॥ २६ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

धर्मस्य मूलं राजानस्तपोमूलं च ब्राह्मणाः ।
ब्राह्मणा यत्र पूज्यन्ते तत्र धर्मः सनातनः ॥ २७ ॥

आत्मवर्गं  प​रित्यज्य परवर्गं समाश्रयेत् ।
स्वयमेव लयं याति यथा राजान्यधर्मतः ॥ २८ ॥

राज्यं च संपदो भोगाः कुले जन्म पवित्रता ।
पाण्डित्यमायुरारोग्यं धर्मस्यैतत् फलं विदुः ॥ २९ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

राष्ट्रं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः ।
निर्जित्य परसैन्यानि पतिधर्मेण पालयेत् ॥ ३० ॥

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः ।
स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पप्रदंशितः ॥ ३१ ॥

किं चित्रं यदि शब्दशास्त्रकुशलो विप्रो भवेत् पण्डितः
किं चित्रं यदि दण्डनीतिनिपुणो राजा भवेद् धार्मिकः ।
तच्चित्रं यदि रूपयौवनवती साध्वी भवेदङ्गना
तच्चित्रं यदि निर्धनोऽपि पुरुषः पापं न कुर्यात् क्व​चित् ॥

दृढा सद्भिः सभाकीर्णा दृढो राजा सुधार्मिकः ।
दृढा पतिव्रता नारी स्थलं तृणमयं दृढम् ॥ ३३ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI Protection of His Subjects

समुद्रावरणा भूमि: प्राकारावरणं गृहम् ।
नरेन्द्रावरणो देशश्चारित्रावरणाः स्त्रियः ॥ ३४ ॥

पत्यौ भक्तिर्व्रतं स्त्रीणामद्रोहो मन्त्रिणां व्रतम् ।
प्रजानां पालनं राज्ञां व्रतं शीलं महात्मनाम् ॥ ३५ ॥

अहेतु भूकुटिं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः ।
विना दोषेण यो भृत्यान् राजा धर्मेण पालयेत् ॥ ३६ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES

शुचि भूमिगतं तोयं शुचिर्नारी पतिव्रता ।
शुचिः क्षेमकरो राजा संतोषी ब्राह्मणः शुचिः ॥ ३७॥

अनाथानां दरिद्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् ।
अन्यायपरिभूतानां सर्वेषां पार्थिवो गतिः ॥ ३८ ॥

दुर्बलानामनाथानां बालवृद्धतपस्विनाम् ।
अन्यायपरिभूतानां सर्वेषां पार्थिवो गतिः ॥ ३९ ॥

दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रोदनं बलम् ।
बलं मूर्खस्य मौनित्वं चोराणामनृतं बलम् ॥ ४० ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

राजपत्नी गुरोः पत्नी मित्रपत्नी तथैव च ।
पत्नीमाता स्वमाता च पञ्चैता मातरः स्मृताः ॥ ४१ ॥

निर्धनं पुरुषं वेश्या प्र​जा भग्नं नृपं त्यजेत् ।
खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चाभ्यागता गृहम् ॥ ४२ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES Collection of the King's Treasury

राजा धर्मेण कुर्वीत धनसंचयमेकतः ।
अन्यतस्तेन सततं वर्धयेदुत्तमान् द्विजान् ॥ ४३ ॥

असमर्था: प्र​कुर्वन्ति मुनयोऽप्यर्थसंचयम् ।
किं न कुर्वन्ति भूपाला येषां कोशवशाः प्रजाः ॥ ४४ ॥

क्षणसंपदिय सुदुर्लभा
प्रतिलब्धा पुरुषार्थसाधनी ।
यदि नात्र विचिन्वते हितं
पुनरप्येष समागमः कुतः ॥ ४५ ॥

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः ।
किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ ४६ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य ध्रुवधर्मे मतिं कुरु ।
क्षणादेव विनाशिन्यः सम्पदोऽप्यात्मना सह ॥ ४७ ॥

सन्धौ विरोधे दाने च यशःस्वात्मसुखोदये ।
अपि मोक्षपरिप्राप्तावर्थो बन्धुर्महीभुजः ॥ ४८ ॥

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥४९ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः
स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः ।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ५० ॥

धनं जातिर्धनं रूपं धनं विद्या धनं यशः ।
कि धनेन विहीनानां याञ्चानिर्जीवितैर्गुणैः ॥ ५१ ॥

CĀNAKYA-RĀJA-NITI

रूपं वश्यैर्बलं भृत्यैरुत्तमं मानमर्थिभिः ।
महाकुलविवाहैश्च कुलं क्रीणाति वित्तवान् ॥ ५२ ॥

वित्तायत्ता: सदा धर्मा वित्तं कामनिबन्धनम् ।
वित्तायत्तानि सर्वाणि वित्तं जीवितवर्धनम् ॥ ५३ ॥

धनं रूपमवैक्लव्यं धनं कुलं सुमङ्गलम् ।
धनं यौवनमम्लानं धनमायुर्निरामयम् ॥ ५४ ॥

गुणा धनेन लभ्यन्ते न धनं लभ्यते गुणैः ।
धनी गुणवतां सेव्यो न गुणी धनिनां क्वचित् ॥ ५५ ॥

वृद्धः प्रसिद्धो विबुधो विदग्धः
शूरः श्रुतिज्ञः कवयः कुलीनाः ।
विलोकयन्तः सधनस्य वक्त्रं
जयेति जीवेति सदा वदन्ति ॥ ५६ ॥

स्वगृहेऽपि दरिद्राणां विचक्रुः कचकर्कशम् ।
धनिनां परलोकेऽपि प्रेम्णः स्रिग्धजना भुवः ॥ ५७ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

कुत आरभ्य घटते विघट्य क्वापि गच्छति ।
गतिर्न शक्यते ज्ञातुं धनस्य च घनस्य च ॥ ५८ ॥

धनिनः सुखिनो नित्यं निर्धना दुःखभागिनः ।
धनिनां निर्धनानां च विभागः सुखदुःखयोः ॥ ५९ ॥

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ६० ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं
पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च।
तमर्थवन्तं पुनराश्रयन्ते-
ऽप्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ ६१ ॥

यत्रोदकं तत्र चरन्ति हंसा-
स्तदेव शुष्कं परिवर्जयन्ति ।
प्राप्ते जले तत् पुनराश्रयन्ते
न हंसमित्रेण नरेण भाव्यम् ॥ ६२ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

एको हि दोषो गुणसन्निपाते
निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ।
केनापि नूनं कविना न दृष्टं
दारिद्र्यमेकं गुणराशिनाशि ॥ ६३ ॥

चण्डालश्च दरिद्रश्च द्वाविमौ तुलया धृतौ ।
एक: स्वबन्धुभिः स्पृष्टस्तैरपि त्यज्यतेऽपरः ॥ ६४ ॥

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ६५ ॥

CĀNAKYA-RĀJA-NITI

दुग्ध्वा हि भुज्यते क्षीरं गां विक्रीय न भुज्यते ।
तद्वद् दुग्धप्रयोगेण भोग्यं राष्ट्रं महीभुजा ॥ ६६ ॥

ऊर्ध्वं न क्षीरविच्छेदात् पयो धेनोरवाप्यते ।
एवं राष्ट्रादयोगेन पीडितान्नाप्यते बलिः ॥ ६७ ॥

यथा क्रमेण गृह्णाति पुष्पेभ्यो मधु षट्पदः ।
तथा वित्तमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ ६८ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

मधुवत् कथितं राष्ट्रं न हन्तव्याश्च मधुपाः ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव राजा भूमिं च पालयेत् ॥ ६९ ॥

वल्मीकं मधुजालं च शुक्लपक्षे च चन्द्रमाः ।
राजद्रव्यं च भैक्षं च स्तोकं स्तोकेन वर्धते ॥ ७० ॥

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
नीचा: कलहमिच्छन्ति शान्तिमिच्छन्ति साधवः ॥ ७९ ॥

तृप्येन्न राजा धनसंचयेन न सागरो भूरिजलागमेन ।

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI न पण्डितः साधुसुभाषितेन तृप्येन्न चक्षुः प्रियदर्शनेन ॥ ७२ ॥

ब्रह्मस्वेन च पुष्टाङ्गा हस्त्यश्वरथपत्तयः ।
संग्रामकाले सीदन्ति राज्ञो ब्रह्मस्वभक्षणात् ॥ ७३ ॥

मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो
मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना ।
कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता
तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चा​र्थिषु नृपाः ॥ ७४ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES Respect for Knowledge and Learning

विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं
विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्यालयं सम्बलं
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥७५ ॥

पठ पुत्र किमालस्यमपाठो भारवाहकः ।
पठंस्तु पूजितो राज्ञा पठ पुत्र दिने दिने ॥ ७६ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

पठ पुत्र सदा नित्यमक्षरं हृदये कुरु ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्या सर्वत्र पूज्यते ॥ ७७ ॥

विद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ ७८ ॥

जात्यन्धोऽपि वरं राजा न तु शास्त्रविवर्जितः ।
अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति ॥ ७९ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES

एकं हन्यावान्न​ हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद् राष्ट्रं सराजकम् ॥ ८० ॥

Other Duties

गान्धर्वं नृत्तमालेख्यं वाद्यं च गणितं कलाः ।
अर्थशास्त्रं धनुर्वेदं यत्नाद् रक्षोन्महीपतिः ॥ ८१ ॥

मनस्तापं न कुर्वीत विपदं प्राप्य पार्थिवः ।
आत्मनश्चोदयं शंसेन्न स्याद् दुःखी न वा सुखी ॥ ८२ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

धीराः कृच्छ्रमपि प्राप्ता न भवन्ति विषादिनः ।
प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदेति पुनः शशी ॥ ८३ ॥

प्राज्ञः स्निग्धो महीपालश्छिद्रकर्मविवर्जितः ।
विदूरे च परित्यागी समं दुःखं समं सुखम् ॥ ८४ ॥

चापलाद् वारयेद् दृष्टिं मिथ्यावाक्यं च वारयेत् ।
मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि ॥ ८५ ॥

वित्तेन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृदुना रक्ष्यते भूपः सत्स्त्रिया रक्ष्यते गृहम् ॥ ८६ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES

विषं चङ्क्रमणं रात्रौ विषं राज्ञोऽनुकूलता ।
विषं स्त्रियोऽप्यन्यहृदो विषं व्याधिरवीक्षितः ॥ ८७ ॥

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत संगतिम् ।
सद्भिर्विवादं मैत्रीं च नासद्भिः किंचिदाचरेत् ॥ ८८ ॥

पण्डितैश्च विनीतैश्च धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
बन्धनेऽपि वसेत् सार्धे न तु राज्ये खलैः सह ॥ ८९ ॥

एकं चक्षुर्विवेको हि द्वितीयं सत्समागमः ।
तौ न स्तो यस्य स क्षिप्रं मोहकूपे पतेद् ध्रुवम् ॥ ९० ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

अरिं मित्रमुदासीनं मध्यस्थं स्थविरं गुरुम् ।
यो न बुध्यति मन्दात्मा स च सर्वत्र नश्यति ॥ ९१ ॥

भ्रमन् संपूज्यते राजा भ्रमन् संपूज्यते द्विजः ।
भ्रमन् संपूज्यते योगी स्त्री भ्रमन्ती विनश्यति ॥ ९२ ॥

अविनीतो भृत्यजनो
नृपतिरदाता शठानि मित्राणि ।
अविनयवती च भार्या
मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ ९३ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः ।
सुखप्रवृत्ता: साध्यन्ते शात्रवैर्विग्रहे स्थितैः ॥ ९४ ॥

अक्षेषु मृगयायां च स्त्रीषु पाने वृथाटने ।
निद्रायां च निबन्धेन क्षिप्रं नश्यति भूपतिः ॥ ९५ ॥

लङ्घयेच्छास्त्रमर्यादां हेतुवादेन यो नरः ।
स नश्यति पुनः क्षिप्रमिह लोके परत्र च ॥ ९६ ॥

लीलां करोति यो राजा भृत्यवित्तैश्च गर्वितः ।
संवादे विग्रहे क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ॥ ९७ ॥

असंतुष्टा द्विजा नष्टा: संतुष्टाश्च महीभृतः ।
सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलाङ्गनाः ॥ ९८ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI Governing the Kingdom

अग्निर्दहति तापेन सूर्यो दहति रश्मिभिः ।
राजा दहति दण्डेन तपसा ब्राह्मणो दहेत् ॥ ९९. ॥

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयात् सर्वं जगद् भोगाय कल्पते ॥ १०० ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राज्यमराजकम् ॥ १०१॥

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ।
परचित्तगतां नारीं पुत्रं च व्यसने स्थितम् ॥ १०२ ॥

पुनर्वित्तं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही ।
एतत् सर्वे पुनर्लभ्यं न शरीरं पुनः पुनः ॥ १०३ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

पुनर्दारा: पुनर्वित्तं पुनर्मित्रं पुनः सुताः ।
पुनरत्र प्रधानत्वं न शरीरं पुनः पुनः ॥ १०४ ॥

अन्नहीनो दहेदू राष्ट्रं मन्त्रहीनश्च ऋत्विजः ।
यजमानं दानहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ १०५ ॥

नास्ति भार्या कुतः शाला धनं नास्ति कुतः सुखम् ।
नास्ति भूमिः कुतः सस्यं नास्ति ग्रामः कुतः सीमा ॥ १०६ ॥

Essential Living Conditions in a Kingdom

धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ १०७ ॥

II. KING'S DUTIES AND QUALITIES

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम् ।
लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता ॥ १०८ ॥

यस्मिन् देशे न संमानो न वृत्तिर्न च बान्धवाः ।
न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत् ॥ १०९ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

अनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति बहुनायकाः ।
स्त्रीनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति शिशुनायकाः ॥ ११० ॥

अनायके न वस्तव्यं न वसेद् बहुनायके ।
स्त्रीनायके न वस्तव्यं न वसेद् बालनायके ॥ १११ ॥

II. KING's DUTIES AND QUALITIES

वसेन्मानाधिके स्थाने मानहीनं विवर्जयेत् ।
मानहीनं सुरैः सार्धं विमानमपि वर्जयेत् ॥ ११२ ॥

कुदेशं च कुवृत्तिं च कुभार्यां कुनदीं तथा ।
कुद्रव्यं च कुभोज्यं च वर्जयेच्च विचक्षणः ॥ ११३ ॥

कुदेशश्च कुवृत्तिश्च कुभार्या कुनदी तथा ।
कुमित्रं च कुभोज्यं च वर्जितं पण्डितैः सदा ॥ ११४ ॥

कुभार्यां च कुदेशं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुबन्धुं च कुमित्रं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ११५ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः ।
कुरोहिनीं प्राप्य कुतो गृहे सुखं
कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः ॥ ११६ ॥

III. KING'S FRIENDS, ENEMIES, WAR, PEACE, ALLIANCES, STRATAGEM Friends and Enemies

आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे ।
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्टति स बान्धवः11 2 8 0 ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
वर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ ११८ ॥

संगतिः श्रेयसो मूलं सुजनेषु विशेषतः ।
तुषमात्रे पृथग्भिन्ने तण्डुलं न प्ररोहति ॥ ११९ ॥

शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरोरपि ।
युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं न वचो गुरुगौरवात् ॥ १२० ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

वैरिणा सह विश्वासं यो नरः कर्तुमिच्छति ।
स वृक्षाग्रेषु संसप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १२१ ॥

न विश्वसेत् पूर्वपराजितस्य शत्रोश्च मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धां गुहां पश्यत घूकपूर्णां काकप्रणीतेन हुताशनेन । १२२ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

न विश्वसेत् कुमित्रे च मित्रे चापि न विश्वसेत् ।
कदाचित् कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ १२३ ॥

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद् भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ १२४ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

व्याधिशेषोऽग्निशेषश्च शत्रोः शेष ऋणस्य च ।
पुनः पुनः प्रवर्तेत तस्मान्निःशेषमाचरेत् ॥ १२५ ॥

CĀNAKYA-RĀJA-NITI

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पबलोऽपि सन् ।
वह्निरल्पोऽपि संवृद्धो भस्मसात् कुरुते वनम् ॥ १२६ ॥

क्षुद्रशत्रुरिति ज्ञात्वा नोपेक्षेत कदाचन ।
काले दुर्जनतां याति तृणस्थं वह्निबीजवत् ॥ १२७ ॥

शत्रोरपत्यानि वशं गतानि
नोपेक्षणीयानि बुधैर्मनुष्यैः ।
तान्येव कालेन विपत्कराणि
बतासिपत्रादपि दारुणानि ॥ १२८ ॥

III. KING'S FRIENDS, ENEMIES, ETC. Use of Stratagem

उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः ।
काकीकनकसूत्रेण कालसर्पो निपातितः ॥ १२९ ॥

नात्यन्तसरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।
छिद्यन्ते सरलास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ १३० ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

जिह्वाग्रे वसते लक्ष्मीर्जिह्वाग्रे मित्रबान्धवाः ।
जिह्वाग्रे बन्धनं चापि जिह्वाग्रे मरणं ध्रुवम् ॥ १३१ ॥

हे जिह्वे कटुकस्त्रेहे मधुरं किं न भाषसे ।
मधुरं वद कल्याणि लोकोऽयं मधुरप्रियः ॥ १३२ ॥

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने किं दरिद्रता ॥ १३३ ॥

साम्ना दानेन भेदेन क्रमेण च बलेन च ।
सर्वथा तु सदा शत्रुर्घातनीयो नराधिपैः ॥ १३४ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकम् ॥ १३५ ॥

सुकुले योजयेत् कन्यां पुत्रं विद्यासु योजयेत् ।
व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मेण योजयेत् ॥ १३६ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीक्ष्णतरो मृदुः ॥ १३७॥

बहूनां चैव सत्त्वानां समवायो रिपुंजयः ।
वर्षधाराघरो मेघस्तृणैरपि निवार्यते ॥ १३८ ॥

बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दुःसहः ।
तृणैरावेष्ट्यते रज्जुस्तया हस्त्यपि बध्यते ॥ १३९ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

सर्वस्वनाशे संजाते प्राणानामपि संशये ।
अपि शत्रुं प्रणम्योच्चै रक्षेत् प्राणान् धनानि च ॥ १४० ॥

कालेन रिपुणा सन्धिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्यकारणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः ॥ १४१ ॥

वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत् कालविपर्ययः ।
तथैवमागते काले भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि ॥ १४२ ॥

CĀṆAKYA-RĀJA-NĪTI

नात्मच्छिद्रं परो विद्याद् विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गृहेत् कूर्म इवाङ्गानि परभावं च लक्षयेत् ॥ १४३ ॥

मनसा चिन्तितं कार्यं वचसा न प्रकाशयेत् ।
मन्त्रेण रक्षयेद् गूढं कार्ये चापि नियोजयेत् ॥ १४४ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

गोपयेत् स्वानि रन्ध्राणि पररन्ध्राणि चिन्तयेत् ।
कुसीदेन निवर्तेत राज्यमिच्छन् नृपः स्थिरम् ॥ १४५ ॥

षण्मासमथवा वर्षं संधिं कुर्यान्नराधिपः ।
आत्मनो बलमालोक्य पश्चाच्छत्रुं निपातयेत् ॥ १४६ ॥

व्यसने सति कुर्वीत येन केनापि संगतिम् ।
ऋक्षवानरगोपुच्छे: पुरा दाशरथिर्यथा ॥ १४७ ॥

दुस्तरः सागरस्तीर्ण: समूढं वानरं बलम् ।
अभूतपूर्वं रामेण सेतुर्बद्द्श्च​ सागरे ॥ १४८ ॥

CĀNAKYA-RĀJA-NITI

कार्यार्थी संगतिं याति कृतार्थे नास्ति संगतिः ।
तस्मात् सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १४९ ॥

ऐश्वर्यात् सह संबन्धं न कुर्याच्च कदाचन ।
गते च गौरवं नास्ति आगते च धनक्षयः ॥ १५० ॥

लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धमञ्जलिकर्मणा ।
मूर्खं छन्दोऽनुवृत्तेन याथार्थ्येन च पण्डितम् ॥ १५१ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

उत्तमं प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् ।
नीचमल्पप्रदानेन समशक्तिं पराक्रमैः ॥ १५२ ॥

त्यजेद् धर्मं दयाहीनं विद्याहीनं गुरुं त्यजेत् ।
त्यजेत् क्रोधमुखीं भार्यां निःस्त्रेहान् बान्धवांस्त्यजेत् ॥ १५३॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १५४ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

बलं विद्या च विप्राणां राज्ञां सैन्यं बलं तथा ।
बलं वित्तं च वैश्यानां शूद्राणां चैकनिष्ठता ॥ १५५ ॥

बाहुवीर्यं बलं राज्ञो ब्राह्मणो ब्रह्मविद् बली ।
रूपयौवनमाधुर्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १५६ ॥

इतं ज्ञानं क्रियाहीनं हताश्चाज्ञानिनः क्रियाः ।
हृतं निर्नायकं सैन्यं स्त्रियो नष्टा ह्यभर्तृकाः ॥ १५७ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

हतमश्रोत्रियं श्राद्धं हतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ।
हता रूपवती वन्ध्या हतं सैन्यमनायकम् ॥ १५८ ॥

आलस्योपहता विद्या परहस्तगताः स्त्रियः ।
अल्पबीजं हतं क्षेत्रं हतं सैन्यमनायकम् ॥ १५९ ॥

महानदीप्रतरणं महापुरुषविग्रहम् ।
महाजनविरोधं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १६० ॥

घासमिन्धनमन्नाद्यं शस्त्राणि विविधानि च ।
दुर्गे प्रवेशनीयानि सततं शत्रुशङ्कया ॥ १६१ ॥

III. KING's FRIENDS, ENEMIES, ETC.

दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने
प्रीतिः साधुजने स्मयः खलजने विद्वज्जने चार्जवम् ।
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धृष्टता
इत्यं ये पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः॥ १६२॥

उपसर्गेऽन्यचक्रे च दुर्भिक्षे च भयावहे ।
असाधुजनसंपर्के यः पलायेत् स जीवति ॥ १६३ ॥

CĀṆAKYA-RĀJA-NĪTI

जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यो च गतयौवनाम् ।
रणात् प्रत्यागतं शूरं शस्यं च गृहमागतम् ॥ १६४ ॥

शीतभीताश्च ये विप्रा रणभीताश्च क्षत्रियाः ।
अग्निमीता च या नारी त्रयः स्वर्गं न यान्ति हि ॥ १६५ ॥

IV. KING'S OFFICIALS Service in the King's Court from the point of view of the Officials

विप्रयोर्विप्रव​ह्न​योश्च दंपत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
अन्तरेण न गन्तव्यं हरस्य वृषभस्य च ॥ १६६ ॥

व्रजेद् धनार्थी वाणिज्यं विद्यार्थी च बहुश्रुतम् ।
ऋतुकालमपत्यार्थी मानार्थी नृपतिं व्रजेत् ॥ १६७ ॥

समाने शोभते प्रीती राज्ञि सेवा च शोभते ।
वाणिज्यं व्यवहारेषु स्त्री दिव्या शोभते गृहे ॥ १६८ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

अप्रधानः प्रधानः स्याद् यदि सेवेत पार्थिवम् ।
प्रधानोऽप्यप्रधानः स्याद् यदि सेवाविवर्जितः ॥ १६९ ॥

वाणिज्ये वसते लक्ष्मीस्तदर्धं कृषिकर्मणि । तदर्धं राजसेवायां भिक्षायां नैव नैव च ॥ १७० ॥ '

प्रथमे कृषिवाणिज्यं द्वितीये चाश्वपोषणम् ।
तृतीये क्रयविक्रयौ चतुर्थे राजसेवनम् ॥ १७१ ॥

देवताः पूजयेद् भक्त्या भृत्यान् दानेन पूजयेत् ।
उपकारेण शूद्रं च विप्रं प्रणतिवन्दनात् ॥ १७२ ॥

मन्त्रिवर्गस्य सारोऽयं दृशि नित्यं प्रसन्नता ।
मुखे वहति माधुर्यं हृदये कार्यनिश्च​यम् ॥ १७३ ॥

IV. KING's OFFICIALS

परकार्येषु युक्तात्मा स्वकार्ये क्षिप्रसाधनम् ।
सुहृत्कार्येषु निर्वृत्ती राजकार्येषु विक्रमः ॥ १७४ ॥

कान्तावियोगः स्वजनापमान
ऋणस्य शेषं कुनृपस्य सेवा ।
दरिद्रभावाद् विमुखं च मित्रं
विनाग्निना पञ्च दहन्ति कायम् ॥ १७५ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

कुग्रामवासः कुलहीनसेवा
कुभोजनं क्रोधमुखी च भार्या ।
पुत्रश्च मूर्खो विधवा च कन्या
विनाग्निना षट् प्रदहन्ति कायम् ॥ १७६ ॥

लता पार्श्वे स्थितं वृक्षं भृत्याः पार्श्वे स्थितं नृपम् ।
पार्श्वस्थं पुरुषं योषिद् वेष्टयन्ति न संशयः ॥ १७७ ॥

स्त्री विनश्यति रूपेण ब्राह्मणो राजसेवया ।
गावो दूरप्रचारेण हिरण्यं लाभलिप्सया ॥ १७८ ॥

IV. KING's OFFICIALS

नवं वस्त्रं नवं छत्रं वनानां च नवं फलम् ।
सर्वं नवं प्रशंसीयात् सेवकं च पुरातनम् ॥ १७९ ॥

त्यजेत् स्वामिनमत्युग्रमत्युग्रात् कृपणं त्यजेत् ।
कृपणादविशेषज्ञं तस्माच्च कृतनाशनम् ॥१८० ॥

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसा:
निद्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति ललना भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः ।
पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा दग्धं वनान्तं मृगाः
सर्वः कार्यवशाज्जनोऽभिरमते कः कस्य को वल्लभः ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI Service in the King's Court from the point of View of the King

धीराणां भूषणं विद्या मन्त्रिणो राजभूषणम् ।
भूषणं च पतिः स्त्रीणां शीलं सर्वस्य भूषणम् ॥ १८२ ॥

असहायस्य कार्याणि सिद्धिं नायान्ति कानिचित् ।
तस्मात् समस्तकार्येषु सहायो भूपतेर्गतिः ॥ १८३ ॥

नदीतीरे च ये वृक्षाः परगेहेषु कामिनी ।
मन्त्रिहीनाश्च राजानः शीघ्रं नश्यन्त्यसंशयम् ॥ १८४ ॥

नदीतीरेषु ये वृक्षा या च नारी निरङ्कुशा ।
मन्त्रिहीनो भवेद् राजा तस्य राज्यं विनश्यति ॥ १८५ ॥

IV. KING's OFFICIALS

नदीतीरे च ये वृक्षा या च नारी निराश्रया ।
मन्त्रिणा रहितो राजा अचिरं तस्य जीवनम् ॥ १८६ ॥

नदीतीरेषु ये वृक्षा या च नारी निराश्रया ।
सामन्तरहितो राजा न भवन्ति चिरायुषः ॥ १८७ ॥

यत् किंचित् कुरुते भृत्यः शुभं वा यदि वाशुभम् ।
सुकृतं वर्धते तेन राज्ञो दुष्कृतमेव च ॥ १८८ ॥

यत् किंचित् कुरुते भृत्यः शुभं वा यदि वाशुभम् ।
तेन संवर्धते राजा सुकृतैर्दुष्कृतैरपि ॥ १८९ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लालनाद्
विप्रोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।
स्त्री मद्यादनवेक्षणादपि कृषि: स्नेह : प्रवासाश्रयात्
मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागात् प्रमादाद् धनम् ॥

कुस्त्री हन्ति कुटुम्बानि कुपुत्रो हन्ति वै कुलम् ।
कुमन्त्री हन्ति राजानं राष्ट्रं चौरेण हन्यते ॥ १९१ ॥

वैद्यं पानरतं नटं कुपठितं स्वाध्यायहीनं द्विजं शूरं कापुरुषं विभुं च विरसं मूर्खं परिव्राजकम् ।

IV. KING's OFFICIALS राजानं च कुमन्त्रिभिः परिवृतं देशं च सोपद्रवं भार्यां यौवनगर्वितां पररतां मुञ्चन्ति शीघ्रं बुधाः ॥ १९२॥

अनभ्यासैर्हता विद्या नित्यहासैर्हताः स्त्रियः ।
कुबीजेन हतं क्षेत्रं भृत्यदोषैर्हता नृपाः ॥ १९३ ॥

वामा भार्या सुतो मूर्ख: प्रेषकोऽवाग्विचारकः ।
निःस्नेहो बन्धुवर्गश्च त्यजेदस्य महत्सुखम् ॥ १९४ ॥

कुनयं मन्त्रिराजानं  विप्रं च वृषलीपतिम् ।
प्रव्राजिनं व्रतभ्रष्टं न सेवन्ति सदा बुधाः ॥ १९५ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI ★Choice of King's Officials

भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाघममध्यमाः ।
ते नियोज्या यथायोग्यं त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ १९६ ॥

परीक्ष्य प्रथमं भृत्यानुत्तमाधममध्यमान् ।
योजयेत् तादृशेष्वेव नृपतिः स्वेषु कर्मसु ॥ १९७ ॥

निरालस्या: सुसंतुष्टा: सुस्वप्नाः सुप्रबोधिनः ।
सुखदुःखसमा धीरा भृत्या जगति दुर्लभाः ॥ १९८ ॥

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते
निघर्षणच्छेदनतापताडनैः ।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते
कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥ १९९ ॥

IV. KING's OFFICIALS

यथा हेम परीक्षेत तापताडनच्छेदनैः ।
तथा पुरुषमप्येवं कुलशीलेन कर्मणा ॥ २०० ॥

जानीयात् प्रेषणे भृत्यान् बान्धवान् व्यसनागमे ।
मित्रं चापत्तिकालेषु भार्यां च विभवक्षये ॥ २०१ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

दुर्जनस्य च सर्पस्य वरं सर्पो न दुर्जनः ।
सर्पो दशति कालेन दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ २०२ ॥

एतदर्थं कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति संग्रहम् ।
आदिमध्यावसानेषु न त्यजन्ति च ते नृपम् ॥ २०३ ॥

प्र​लये भिन्नमर्यादा भवन्ति किल सागराः ।
सागरा भेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधवः ॥ २०४ ॥

IV. KING'S OFFICIALS

पण्डितेषु गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवलम् ।
तस्मान्मूर्खसहस्रेषु प्राज्ञ एको विशिष्यते ॥ २०५ ॥

गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् ।
पण्डिते च गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवला: ॥ २०६ ॥

गाम्भीर्ययुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपरा: सुयोग्याः ।

CĀNAKYA-RĀJA-NITI भाव्यर्थतज्ज्ञा विदितार्थतत्त्वाः प्रायेण भृत्याः कृतिनां भवन्ति ॥ २०७ ॥

प्राज्ञे नियोज्यमाने तु सन्ति राज्ञस्त्रयो गुणाः ।
यशः स्वर्गनिवासश्च विपुलश्च धनागमः ॥ २०८ ॥

मूर्खे नियोज्यमाने तु त्रयो दोषा महीपतेः ।
अयशश्चार्थनाशश्च​  नरके गमनं तथा ॥ २०९ ॥

IV. KING's OFFICIALS

तस्माद् भूमीश्वरो नित्यं धर्मकामार्थवृद्धये ।
गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् ॥ २१० ॥

दम्भाश्रितान् कपटिनो हिंस्रानुत्साहवर्जितान् ।
अशक्तान् भयभीतांश्च राजा भृत्यान् विवर्जयेत् ॥ २११ ॥

क्षान्तिभक्तिविहीनश्च विपक्षो धनलोलुपः ।
अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः ॥ २१२ ॥

क्रूरं व्यसनिनं लुब्धमप्रगल्भं सदार्जवम् ।
अनायं व्ययकार्तारं नाधिपत्ये नियोजयेत् ॥ २१३ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

मूर्खस्तु परिहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः ।
भिनत्ति वाक्यशल्येन अदृष्टः कण्टको यथा ॥ २१४ ॥

बहुभिर्मूर्खसंघातैरन्योन्यपशुवृत्तिभिः ।
प्रच्छाद्यन्ते गुणाः सर्वे मेघैरिव दिवाकरः ॥ २१५ ॥

Discharge of King's Officials तुल्यार्थं तुल्यसाम​र्थ्यं मन्त्रज्ञं व्यवसायिनम् ।

IV. KING'S OFFICIALS अर्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात् स हन्यते ॥ २१६ ॥

कण्टकस्य विमनस्य दन्तस्य चलितस्य च ।
अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥ २१७ ॥

अलसं मुखरं स्तब्धं क्रूरं व्यसनिनं शठम् ।
असंतुष्टमभक्तं च त्यजेद् भृत्यं नराधिपः ॥ २१८ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI Ministers and High Officials

कुलशीलगुणोपेतः सर्वधर्मपरायणः ।
प्रवीण: प्रेषणाध्यक्षो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ २१९ ॥

मूलवृत्तिहितो धीरः सर्वरत्नपरीक्षकः ।
शुचिश्च​ व्यवसायी च भाण्डाध्यक्षो महीपतेः ॥ २२० ॥

प्रवीणः स्वामिनो भक्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
अलुब्धः स्वधनैस्तृप्तो गञ्जाध्यक्षो महीपतेः ॥ २२१ ॥

IV. KING's OFFICIALS

समस्तकृतशास्त्रज्ञः पण्डितश्च​ जितश्रमः ।
धैर्यशौर्यगुणोपेतः सेनाध्यक्षो विधीयते ॥ २२२ ॥

समस्तहयशास्त्रज्ञो वाहनेषु जितश्रमः ।
शौर्यवीर्यगुणोपेतः अश्वाध्यक्षो विधीयते ॥ २२३ ॥

(

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान प्रियदर्शनः ।
अप्रमादी सदा दक्षः प्रतीहारः स उच्यते ॥ २२४ ॥

अदीर्घमूत्रः स्मृतिमान् कृतज्ञो नीतिशास्त्रवित् ।
धीमानायतिदर्शी च मन्त्री राज्ञः सुसन्निधिः ॥ २२५ ॥

सकृदुक्तगृहीतार्थो लघुहस्तो जिताक्षरः ।
सर्वशास्त्रसमालोकी प्रकृष्टो नाम लेखकः ॥ २२६ ॥

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।

IV. KING'S OFFICIALS सर्वशास्त्रसमालोकी एष साधुः स लेखकः ॥ २२७ ॥

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः ।
आर्यशीलगुणोपेत एष वैद्यो विधीयते ॥ २२८ ॥

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः ।
आशीर्वादपरो नित्यमेष राज्ञः पुरोहितः ॥ २२९ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रियवादी जितेन्द्रियः ।
सम्यग् विद्योपदेशी च शुचिराचार्य उच्यते ॥ २३० ॥

लेखक: पाठकश्चैव गणकः प्रतिबोधकः ।
ग्रहमन्त्रमयोक्ता च कालज्ञो राज्ञ उच्यते ॥ २३१ ॥

गणितज्ञो लिपेर्वक्ता श्रुतिस्मृतिपरायणः ।
ब्राह्मणो ग्रहमन्त्रज्ञो देववत् सोऽपि राध्यकः ॥ २३२ ॥

खञ्जः कुब्जो मन्दबुद्धिर्वृद्धोऽशक्तो जितेन्द्रियः ।
निस्पृहश्च प्रयोक्तव्यो राज्ञोऽन्तःपुररक्षकः ॥ २३३ ॥

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञो मिष्टपाचकः ।
सत्यशौचसमायुक्तः सूपकारः स उच्यते ॥ २३४ ॥

(

IV. KING's OFFICIALS

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः परचित्तोपलक्षकः ।
धीरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ २३५ ॥

प्रगल्भो बुद्धिमान् वक्ता परचित्तोपलक्षकः ।
धीरो यथोक्तवादी च दूत इत्यभिधीयते ॥ २३६ ॥

V. KING'S SUBJECTS

आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां विप्राणां मानखण्डना ।
पृथक् शय्या च नारीणामशस्त्रविहितो वधः ॥ २३७ ॥

सकृज्जल्पन्ति राजानः सकुज्जल्पन्ति पण्डिताः ।
सकृत् कन्या: प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ॥ २३८ ॥

V. KING's SUBJECTS

लोको यथा किल तथा न हि भूपति: स्यात्
सद्भूपतिः खलु यथैव तथैव लोकाः ।
धर्मप्रवृत्तिरथ तद्विपरीतवृत्तिः
कृत्स्ने जने नरपतिः प्रभवत्यशेषम् ॥ २३९ ॥

माता यदि विषं दद्यात् पित्रा विक्रीयते सुतः ।
राजा हरति सर्वस्वं को मे त्राता भविष्यति ॥ २४० ॥

यत्र राजा स्वयं चौरः समन्त्री सपुरोहितः ।
तत्राहं किं करिष्यामि यतो रक्षा ततो भयम् ॥ २४१ ॥

राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापा: समे समाः ।

CĀṆAKYA-RĀJA-NĪTI राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः ॥ २४२ ॥

राजा राष्ट्रकृतं पापं राज्ञः पापं पुरोहितः ।
भर्ता च स्त्रीकृतं पापं शिष्यपापं गुरुस्तथा ॥ २४३ ॥

सिंहरूपेण राजानो व्याघ्ररूपेण मन्त्रिणः ।
भृत्यश्च गृध्ररूपेण क्षयं यास्यन्ति वै प्रजाः ॥ २४४ ॥

VI. VARIA

नक्षत्रभूषणं चन्द्रो नारीणां भूषणं पतिः ।
पृथिवीभूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥ २४५ ॥

बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ २४६ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

एतदर्थं हि सौमित्रे राज्यमिच्छन्ति भूभृतः ।
यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते ॥ २४७ ॥

यच्छक्तावप्युपेक्षन्ते कदाचित् तत्र कारणम् ।
समूलकाषं कषितुमुपायोऽसौ न मूढता ॥ २४८ ॥

आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्यफलं तपः ।
ज्ञानमात्रफला विद्या दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ २४९ ॥

अवंशपतितो राजा मूर्खपुत्रश्च पण्डितः ।
अधनेन धनं प्राप्य तृणवन्मन्यते जगत् ॥ २५० ॥

VI. VARIA

शास्त्रार्थचक्षुषा विद्वान् नरेन्द्रा नीतिचक्षुषा ।
वेदार्थचक्षुषा विप्रा इतरे चर्मचक्षुषा ॥ २५१ ॥

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ २५२ ॥

गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकारि पुष्पं खलु चन्दनस्य ।
विद्वान् धनाढ्यो नृपतिश्चिरायु-
र्धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ २५३ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

रङ्कं करोति राजानं राजानं रङ्कमेव च ।
धनिनं निर्धनं चैव निर्धनं धनिनं विधिः ॥ २५४ ॥

अहिं नृपं च शार्दूलं किटिं च बालकं तथा ।
परश्वानं च मूर्खं च सप्त सुप्तान् न बोधयेत् ॥ २५५ ॥

विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः ।
भाण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान् प्रंबोधयेत् ॥ २५६ ॥

आत्मद्वेषाद् भवेन्मृत्युः परद्वेषाद् धनक्षयः ।
राजद्वेषाद् भवेन्नाशो ब्रह्मद्वेषात् कुलक्षयः ॥ २५७ ॥

VI. VARIA

वसन्ति नगरे देवास्तथा ग्रामेऽधमा जनाः ।
ग्रामान्तरे पिशाचाश्च​ ग्राममध्ये तु राक्षसाः ॥ २५८ ॥

विनयं राजपुत्रेभ्यः पण्डितेभ्य: सुभाषितम् ।
अनृतं द्यूतकारेभ्यः स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम् ॥ २५९ ॥

राजा वेश्या यमो ह्यग्निस्तस्करो बालयाचकौ ।
परदुःखं न जानन्ति ह्यष्टमो ग्रामकूटकः ॥ २६० ॥

कोऽर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः
स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः ।
कः कालस्य न गोचरत्वमगमत् कोऽर्थी गतो गौरवं
को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पथि ॥ २६१ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

काके शौचं द्यूतकारेषु सत्यं
सर्प क्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः ।
क्लिबे धैर्यं मद्यपे तत्त्वचिन्ता
राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ २६२ ॥

VI. VARIA

न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्व​चित् ।
न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते ॥ २६३ ॥

का प्रीतिः सह मार्जारैः का प्रीतिरवनीपतौ ।
गणिकाभिश्च का प्रीतिः का प्रीतिर्भिक्षुकैः सह ॥ २६४ ॥

नास्ति मैत्रं नरेन्द्रैश्च नास्ति मैत्रं खलैः सह ।
नास्ति मैत्रमवोधैश्च न च क्रीडा भुजंगमैः ॥ २६५ ॥

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुविग्रहे ।
अग्नौ दुर्जने विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ २६६ ॥

CĀŅAKYA-RĀJA-NĪTI

नखिनां च नदीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् ।
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ २६७ ॥

भेतव्यमकुलीनानां राजपरोपजीविनाम् ।
भेतव्यं ज्ञातशत्रूणां ज्ञात्वा पूर्वापकारिणम् ॥ २६८ ॥

VI. VARIA

उन्मत्तानां भुजङ्गानां मद्यपानां च दन्तिनाम् ।
स्त्रीणां राजकुलानां च विश्वसन्ति गतायुषः ॥ २६९ ॥

शास्त्रं सुचिन्तितमपि प्रतिचिन्तनीयम्
आराधितोऽपि नृपतिः परिशङ्कनीयः ।
अङ्के स्थितापि युवतिः परिरक्षणीया
शास्त्रे नृपे च युवतौ वशतावसन्ना ॥ २७० ॥

अग्निरापः स्त्रियो मूर्खा: सर्पा राजकुलानि च ।
नित्यं यत्नेन सेव्यानि सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १७१ ॥

CĀNAKYA-RĀJA-NĪTI

अत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलप्रदाः ।
सेव्यतां मध्यभागेन राजा वह्निर्गुरुः स्त्रियः ॥ २७२ ॥

सुहृदामुपकारकारणाद्
द्विषतामध्यपकारकारणात् ।
नृपसंश्रय इष्यते बुधै-
र्जंठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥ २७३ ॥

VI. VARIA

गुरुश्छाया पिता छाया छाया ज्येष्ठश्च बान्धवाः ।
छाया राजसु संमानमेताश्छाया: सुदुर्लभाः ॥ २७४ ॥

रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुम् ।
नैमित्तिकं च वैद्यं च फलेन फलमादिशेत् ॥ २७५ ॥

देवो राजा गुरुर्भार्या वैद्यनक्षत्रपाठकाः ।
रिक्तहस्ता न गच्छन्ति गते कार्ये न सिध्यति ॥ २७६ ॥